Lífið að húsabaki: umhverfi húsasunda í vesturbæ Reykjavíkur - seinni hluti

Í fyrri hluta þessarar greinar um rannsókn á húsasundum í gamla Vesturbænum var leitast við að gefa mynd af þróun borgarhlutans með því að reifa sögu hans í tengslum við þróun borgarinnar og þeirra hugmyndafræðilegu áhrifaþátta sem settu mark sitt á hverfið. Sambyggðu húsin, bakgarðarnir og húsasundin í Vesturbænum áttu að uppfylla alla þá þætti betri byggðar sem lagt var upp með í skipulaginu frá 1927. Þar áttu að sameinast gott skipulag, hagkvæmni í byggingarframkvæmdum og umhverfi fyrir fólk. Skipulag sambyggðu húsanna með garða og sund að húsabaki er stórmerkileg, hönnunin hefur staðist tímans tönn og enn njóta íbúar bakgarðanna við sundin. Nú verður fjallað um húsasundin sjálf og athyglinni beint að formfræði umhverfisins, nýtingu húsasundanna, upplifun og viðhorf notenda þriggja húsasunda sem könnuð voru sérstaklega.

Formfræði
Við greiningu húsasundanna er nauðsynlegt að líta til formfræðiþátta umhverfisins. Með því að brjóta upp heildarmyndina og greina grunnþættina hvern fyrir sig áður en þeim er raðað saman aftur er hægt að gera sér skýrari grein fyrir samspili grunnþátta og heildarmynd. Umhverfiseinkenni staða eru byggð upp í einingum og formum, sterk umhverfiseinkenni myndast úr mynstri líkra formfræðiþátta, líkt og sjá má á sambyggðum húsareitum í Vesturbænum. Við rannsóknina var stuðst við módel um formfræðigreiningu borga, urban morphology, sem Kevin Lynch prófessor við MIT setti fram í bók sinni The Image of the City, 1960. Hér gefst ekki rúm til að fjalla ítarlega um formfræðiþáttinn og því aðeins tæpt á því sem á við um hverfið allt en ekki einstök sund.

Húsasund eru sterkt einkenni á borgarhlutanum og sérkenni þeirra eru eins margvísleg og sundin eru mörg en ófá sameiginleg einkenni eru engu að síður til staðar. Lögun byggðareitanna í gamla Vesturbænum er nær undantekningalaust aflangir ferhyrningar þótt inni á milli megi finna t.d. þríhyrnings- og boglínustrikaða reiti. Það eru þá eldri reitir þar sem götum var komið fyrir meðfram þeim eftir myndun þeirra. Inn við miðju reitanna eru opin svæði og bakland töluvert. Hæð húsanna er allt frá einni hæð upp í fjórar, tvær hæðir, kjallari og ris, en sjaldgæft er að finna hærri hús innan hverfisins. Þar sem húsin eru jafnhá á löngum kafla er afmörkun reita skarpari en þar sem samliggjandi hús eru mishá. Sambyggðar húsaraðir hafa oftar en ekki húsasund sem ganga inn eftir endilöngum beinstrikuðum reitunum. Innra mynstur húsasundanna er markað þessum beinstrikuðu línum, stundum með hliðarlínum að götu eða þverlínu við enda sunds. Einkalóðirnar sem eru við hvert hús eru litlar og ferhyrndar og liggja milli sunds og húsaraða, þessi afmörkun og form garðanna brýtur upp lengd sundanna.

Nýting
Sú hugmyndafræði sem skipulagshöfundar hverfisins aðhylltust einkenndist m.a. af forgangsröðun þar sem vellíðan og hreysti fólks var sett í öndvegi og allt skipulag hugsað út frá því að íbúar gætu notið umhverfisins og nýtt sem best. Skipulagið var ekki eingöngu unnið á tvívíðum fleti heldur var rík áhersla lögð á þrívíddarhugsun sem kom m.a. fram í umræðum um hæð húsa, birtuskilyrði innanhúss, röðun lóða mót suðri og staðsetningu opinna svæða til ýmissa nota. Segja má að rík áhersla skipuleggjenda á vellíðan og þarfir íbúanna hafi skipt sköpum og í raun verið einstök bæði á þeirra tíma mælikvarða og í samtímanum. Það er mjög aðdáunarvert hvernig höfundar náðu jafnvægi milli formfræðinálgunar á tvívíðum fleti og nýtingar á þrívíðum fleti þar sem þarfir og vellíðan íbúanna voru settar í forgang. Það er einmitt þetta jafnvægi sem er ástæðan fyrir því hversu vel skipulag reitanna fúnkerar í dag, tæpum 80 árum síðar.

Í erlendum stórborgum eru húsasund algeng sem þjónustuæðar í borgarkerfinu. Lögnum var komið fyrir að húsabaki og aðkoma þjónustufólks og sölumanna var oftar en ekki um sundin. Húsasund voru, og eru, einnig hentugir geymslustaðir fyrir allt sem ekki mátti sjást að framanverðu s.s. rusl. Við sundin voru gjarnan unnin óþrifaleg störf, vinnuskúrar handverksmanna voru að húsabaki og þar voru einnig leiksvæði barna og matjurtarækt. Húsunum var haldið formlegum og snyrtilegum að framanverðu, oft með litlum görðum sem einungis voru til augnayndis en með litlu notagildi. Baka til var allt það sem ekki mátti sjást. Hagkvæmt fyrirkomulag þar sem fagurfræðin var í fyrirrúmi en samt pláss fyrir allt hitt sem er nauðsynlegur partur af borgarlífi. Sundin gáfu, og gefa enn, borgum tækifæri til að skarta sínu fínasta útávið og baklandið nýtist þá fyrir hina minna aðlaðandi þætti.

Hér á landi voru forsendurnar fyrir húsasundunum ekki jafn þjónustutengdar og erlendis en aðgangur fyrir þjónustuþættina var samt til staðar og er enn. Ruslageymslur eru bakvið hús, útigeymslur eru baka til á lóðum, rúm aðstaða til viðgerða ýmisskonar eða annarra starfa og alls kyns drasl leyfist þar sem ekki myndi vera liðið að framanverðu. Húsasundin í Vesturbænum voru ætluð til að auka aðgengi íbúa að baklóðum sínum því þegar lagt var upp með byggingu reitanna voru það umhverfisþættirnir (t.d. bjartari íbúðir og skjólbetri garðar fyrir íbúa) og hagkvæmnisþættirnir (það er ódýrara að byggja sambyggð hús) sem spiluðu stærstu hlutverkin í skipulaginu eins og komið var inn á í fyrri hluta þessarar greinar.

Góð nýting lóða, þ.e. fjöldi íbúa á hektara, næst með því að byggja sambyggð hús umhverfis reiti með görðum og sundi í miðju reita. Á reitnum sem liggur milli Ljósvallagötu, Hringbrautar, Blómvallagötu og Ásvallagötu er nýting lóðar áþekk og á lóð einnar stærstu og hæstu blokkar efra-Breiðholts. Mikið hefur verið byggt af háum og fyrirferðamiklum blokkum þar sem íbúar fá ekki notið næðis í görðum eða gróskumikils umhverfis og því er sjálfsagt að benda á að ekki er alltaf bestu nýtingunni náð með því að byggja hátt. Þrátt fyrir nýtingarmöguleika sundanna hurfu þau af sjónarsviðinu þegar ný byggðaform komu til sögunnar. Land var talið verðmætara en svo að því skyldi sóað í húsasund, engar forsendur voru taldar vera fyrir því að leggja lóðir undir einskinsmannsland. Sundin hafa engu að síður haldið velli þar sem þau eru til staðar í heiminum og þróast með borgunum. Áhugi fyrir húsasundum í borgarskipulagi hefur nú kviknað á ný, bæði áhugi fyrir gömlu þroskuðu sundunum og skipulagningu húsasunda í nýrri hverfum – líta má t.d. til Nýborgvæðingarinnar New Urbanism í Bandaríkjunum og Urban Village-stefnunnar í Bretlandi til að sjá dæmi um slíkt. Húsasund bjóða upp á aukinn tilgang í einsleitum og umferðarþungum borgarhverfum nútímans; þar geta börn leikið sér nokkuð örugg frá umferð, sundin eru kjörinn samskiptavettvangur fyrir nágranna og um sundin geta orðið til skemmtilegar gönguleiðir og leynistígar í gegnum hverfin.

Upplifun
Húsasundin eru „almenningur“, sameiginlegt svæði íbúa sem liggur á milli einkalóða og veitir utanaðkomandi umferð aðgang að baklandi hverfa. Í miðju randbyggðra húsareita er falið mikið bakland, frátekið svæði í þéttbýlinu, urban reserve, sem samsett er úr einkalóðum húsanna og húsasundum sem liggja meðfram görðunum milli húsaraðanna. Það er þetta stóra bakland sem segja má að sé styrkur gamla Vesturbæjarins.

Götumynd sumra reitanna, þar sem sambyggð húsin standa þétt upp við göturnar, geta virkað kuldalegir þar sem þeir eru gjörsamlega gróðurlausir. Gróður spilar stórt hlutverk í að mýkja upp borgarumhverfið því hið náttúrulega mýkir hið manngerða. Þótt götumyndin kunni að virðast köld vermir litagleði sambyggðra húsanna umhverfið mikið, auk þess sem margir íbúar setja út gróðurker við framhliðar húsa sinna. Sundin að húsabaki eru eins ólík og þau eru mörg en eiga þó samnefnara í óformlegu umhverfinu sem umlykur þau. Sérstakt skipulag þeirra, óformlegheitin, gróskan, næðið og nýting íbúa og utanaðkomandi á svæðunum eru allt þættir sem skapa saman töfra húsasundanna.

Svæðin að húsabaki eru sérlega rík í upplifunarlegu tilliti, þar er oft að finna skemmtilega staði sem eru nánast að springa af persónulegri tjáningu íbúanna. Tjáning sem oft á tíðum myndi ekki falla inn í skipulag nýrri og oft einsleitari hverfa. Í óformlegu og afslöppuðu bakrýminu leyfa íbúar sér meira frelsi í sköpun síns persónulega umhverfis. Að húsabaki er ekki þörf á á að mæla allt út og því má þar finna skemmtilegar útfærslur á ýmis konar umhverfisskreytingum. Pottablóm í óhefðbundnum pottum meðfram girðingu að húsi sem ekki hefur yfir garði að ráða, athyglisverð graffiti-listaverk, vel byggður bárujárnsklæddur garðskúr gerður úr afgangsefnum, heimatilbúið hlið með sjálfvirkum lokunarbúnaði, mósaíkhellulögn úr helluafgöngum frá skipulagðri hellulögn framhliðar, undirstaða undir fánastöng skreytt brotnu leirtaui og lítill heimasmíðaður kofi fyrir leynifélagið Njósnó eru aðeins nokkur dæmi af mörgum.

Viðhorf íbúa og annarra notenda húsasundanna
Þrjú húsasund voru sérstaklega valin til nánari staðgreiningar. Eitt á reit sem afmarkast af Framnesvegi, Sólvallagötu, Ánanaustum og Holtsgötu. Annað innan reitar sem afmarkast af Framnesvegi, Holtsgötu, Seljavegi og Vesturgötu og það þriðja á reit sem afmarkaður er af Ljósvallagötu, Hringbraut, Brávallagötu, Blómvallagötu og Ásvallagötu. Í vettvangsferðum um húsasundin var rætt við íbúa og aðra notendur sundanna.

Íbúar hafa skiptar skoðanir varðandi sundin en allir voru þeir sammála um að umhverfið hafi upp á mikið að bjóða. Fólki líkar almennt vel afslappað umhverfið, fyrirkomulag húsasundanna býður upp á næði og skjól fyrir íbúa, öruggan leikvöll fyrir börnin og svo þykja þau skemmtileg sem krókaleiðir í gönguferðum utanaðkomandi. Helstu áhyggjuefni íbúa eru aukin umferð bíla og að stórar breytingar verði gerðar á nærumhverfi þeirra án eðlilegs samráðs. Lýsingar íbúa og vegfarenda á umhverfinu og tilfinningu þess fyrir því eru jafnmargvíslegar og viðmælendurnir. Hér eru nokkur dæmi um það hvað fólk hafði að segja um sundin:

„…mér finnst þetta svona hlýlegt og huggulegt og svona smá biti sem er ekki alveg borgar, mér finnst þetta dálítið sveitó,“ segir íbúi og bætir við að umhverfið sé alger kattaparadís. Kona sem búið hefur lengi við eitt sundanna nefnir að fólk gangi mikið í gegn á leið sinni um hverfið og að göngu- og skokkhópar séu þar oft á ferð. Allir viðmælendur tala um leiki barnanna í sundunum og eru ánægðir með að þau hafi athvarf til leikja þar. Eitt af sterkustu einkennum eins sundsins segir íbúi vera mannlífið og ummerkin um það, barnaleikföng eru á víð og dreif og það sést að það býr fólk á staðnum. „Það er mikið líf í þessum garði, mikið af krökkum, köttum og mikið af skordýrum. Þetta er líka svona hæfileg órækt en það er mannlífið sem er sterkasti þátturinn…“

Neikvæðir þættir eru líka til staðar að mati íbúa. Margir vildu sjá betri umgengni um sundin og að fólk sinnti umhirðu og endurnýjun betur. Svo er það stöðugt meiri ágangur einkabílanna að sundunum sem truflar. Íbúar undirstrika það að þeim finnst að húsasundin eigi að vera laus við óþarfa umferð og telja almennt að fjölgun bílastæða við sundin muni koma til með að skemma þann anda sem skapast hefur í umhverfinu. „Bílarnir hafa komið fyrst í garðana og svo hafa verið útbúin hellulögð stæði eftir að fólk hefur vanið sig á að leggja í görðunum.“ Talað er um að umferðin sé kannski ekki hröð en hún sé alltaf að aukast og telja notendur því margir að það ætti að banna umferð til að koma í veg fyrir að bílarnir taki yfir sundin. Foreldrar vilja að börnunum sé óhætt fyrir bílum innan sundanna og vilja sjá þeim lokað fyrir almennri umferð, en undirstrika að gott aðgengi sé nauðsynlegt fyrir slökkvilið, sjúkrabíla, ruslabíla og flutningabíla. Einn viðmælenda er með bílastæði í garðinum sínum og heldur að bílar komi ekki til með að taka yfir sundið, en skilur vel sjónarmið þeirra sem vilja láta banna bílana. Hann segist meðvitaður um sérstöðu umhverfisins við sundið og hönnunin sé skemmtileg og „oft skapast skemmtileg svæði í stað svæða þar sem skipulag er beinna og afmarkaðra af heildarskipulagi“. Ef krafa yrði gerð um lokun sundsins myndi hann gefa eftir stæðið sitt en hefur áhyggjur af bílastæðisleysi í kjölfarið. Aðspurt hvort þörf sé á fleiri breytingum virðist fólk almennt vilja leyfa svæðunum að dafna áfram sem hingað til.

Það er hægfara þróun sem hefur skapað anda staðar í húsasundunum og því er fólki illa við allar stökkbreytingar. Kona ein sagði að hægt væri að líkja umhverfi húsasundanna við „matreiðslu á góðum mat, …fólkið leggur sálina í umhverfið“.

Að lokum
Húsasundin eru staðir sem fólk hefur skoðun á, staðir sem fólk nýtur og staðir sem hafa fengið að þróast á sínum eigin forsendum. Þrátt fyrir að mjög margt jákvætt sé við hina óformlegu eða lífrænu þróun sundanna væri samt líklega sterkur leikur hjá íbúum að setja niður einhverjar viðmiðanir um nýtingu, notkun og viðhald hvers sunds og bakgarðanna sem umlykja það til að hindra stökkbreytingar. T.a.m. er aukning bílastæða á baklóðunum áhyggjuefni meðal notenda þeirra því fólk hefur áhyggjur af að bílarnir yfirtaki svæðin og þá verði ekkert pláss eftir fyrir fólkið. Í hugum viðmælenda virðist það viðhorf sameiginlegt að húsasundin, bakgarðarnir og annað nærumhverfi þeirra sé einskonar heild eða „almenningur“ og íbúar hafa þróað með sér einskonar huglægt eignarhald yfir nærumhverfi sínu og finna því sárt fyrir því þegar skipulagsákvarðanir varðandi „almenninginn“ eru teknar án þess að haft sé eðlilegt samráð við íbúa. Íbúar vilja vera með í ráðum strax í upphafi deiliskipulagsferlis og þegar unnið er að breytingum í grónu umhverfi er reynsla notendanna verðmætt innlegg í skipulagsvinnunni.

Það eru hinir huglægu umhverfisþættir og viðhorf notenda sem skapa sérstöðu hvers sunds og anda þess. Andi staðar, genius loci, er einstakur í hverju sundanna og allir íbúar og notendur leggja sitt af mörkum til að skapa þann anda. Jákvæður andi staðar er ákveðið merki um að jafnvægi ríki á milli staðar og notenda. Hann er því sérlega mikilvægt markmið í skipulagi. Aðferðafræði til greiningar huglægra umhverfisþátta er skammt á veg komin og ekki eru til neinir gagnagrunnar eða kortaþekjur sem skrá huglæga umhverfisþætti s.s. upplifun, skynjun og reynslu fólks. Skrásetning huglægra þátta er hinsvegar mjög mikilvæg í allri skipulags- og hönnunarvinnu því mannvistvænir eiginleikar staða eru jafndýrmætir og byggingalandið sjálft. Það er að upplagi þessi pæling um að fólkið eigi sér stað þar sem gert er ráð fyrir fólki. Húsasundin eru staðir sem eru lífrænir í eðli sínu þrátt fyrir að hafa verið skipulagðir af nákvæmni. Þau eru staðir sem eru skapaðir fyrir fólk sem aftur skapa staðinn.