Lúpínan vaxandi vandamál á Íslandi

Lúpínan var fyrst flutt til Íslands árið 1946 af Hákoni Bjarnasyni skógræktarstjóra. Alaskalúpína (Lupinus nootkatensis) vex villt í Alaska þar sem hún er víða algeng á áreyrum. Hákon flutti hana upphaflega til landsins í landgræðslutilgangi enda var uppblástur og jarðvegseyðing á þessum árum í algleymingi. Sem betur fer hefur gróður náð sér á strik á síðustu árum eftir að sauðfé fækkaði mikið síðustu tvo áratugi. Þannig að víða eru rofabörð að falla saman og örfoka melar að gróa upp með innlendum gróðri en ber þá vanalega mest á holtasóley, krækiberjalyngi og beitilyngi. Lúpínan er sennileg sú jurt innflutt sem helst getur talist vera ágeng á íslenskt gróðurríki (eða invasive alien species¹). Erlendis eru ágengar innfluttar tegundir vel þekkt vandamál, t.d. er talið að slíkar tegundir spilli árlega um 6500 km² í Bandaríkjum Norður-Ameríku.

Hér á landi þekkir undirritaður nokkur dæmi um augljós mistök við gróðursetningu lúpínu. Til að mynda á Sandafelli í Dýrafirði. Á Sandafelli vex friðuð íslensk plöntutegund sem er afbrigði melasólar (Papaver radicatum ssp. stefanssonii) en hún er með hvítum eða bleikum blómum í stað gulra blóma hjá aðaltegundinni. Á fjallinu er einnig mikið af áhugaverðum geislasteinum. Ljóst er að ef lúpínan fær að fjölga sér óhindrað á Sandafellinu mun stefánssólin deyja þar út og geislasteinarnir hverfa undir lúpínustönglana. Við Húsavík er bæjarprýðin Húsavíkurfjall, sem er formfagurt og með sérstaklega litfögru líparíti, að hyljast lúpínuþekju og verður mikill sjónarsviptir af því. Í Þórsmörk hefur lúpínu verið plantað við Bása og nærri Valahnjúk og mun hún þaðan dreifa sér um alla aura. Á Tjörnesi er hinn friðlýsti steingervingastaður Hallbjarnarstaðakambur. Þar er lúpínan smám saman að dreifa sér um steingervingaskriðurnar og mun gjörspilla þeim verði ekkert að gert. Á hinu gamla aurasvæði Markarfljóts og Þverár neðan Fljótshlíðar er geysimikið fuglalíf og meira af spóa en á nokkrum öðrum stað í heiminum (allt að 62 pör km²). Þarna mun mikil lúpínurækt smám saman hrekja burt sandlóur, lóur, tjalda og spóa.

Lúpínuna er nú að finna í öllum landshlutum, mest er um hana nálægt þéttbýli og við sumarbústaði. Margir planta lúpínunni vegna þess hve hún er blómfögur en aðrir til að fá samfelldan gróður í fjallshlíðar og mela. Lúpínan hefur einnig verið notuð mikið til að græða upp jökulsanda og eru miklar breiður á Mýrdalssandi og Skógasandi en einnig á Markarfljótsaurum. Á Hólasandi norðan Mývatns og við Grímsstaði á Fjöllum er verið að rækta geysimikil sandflæmi með lúpínu. Mikil lúpínuræktun er einnig í Landsveit milli Heklu og Búrfells.

Lúpínuræktun á ógrónu landi fylgir nokkuð fuglalíf og virðist það fara vaxandi eftir stærð svæðanna og með tilkomu annarra tegunda, sérstaklega grastegunda, þar sem þær hafa verið notaðar í bland í sáningar. Í gisnum lúpínubreiðum, þar sem einnig er að finna grös, má oft sjá þúfutittling, stelk og hrossagauk. Þar sem annar hávaxinn gróður er í bland við lúpínuna t.d. skógarkerfill og ætihvönn eru stundum skógaþrestir. Rjúpur sækja einnig nokkuð í jaðra á lúpínubreiðum. Lúpínu fylgir mikið af hagamúsum og sækja branduglur því til veiða í lúpínubreiðurnar og enn frekar ef melgresi er í bland en fræ þess eru vinsæl músafæða ásamt lúpínubaununum.

Neikvæðar afleiðingar lúpínu á fuglalíf hafa lítt verið skoðar, ekki fremur en þær jákvæðu. En þó er ljóst að þar sem lúpínu er plantað í þéttar breiður á gróið land á melum og áreyrum, t.d. í mosaþembur og strjálan melagróður af lágvöxnum innlendum tegundum, þá geta afleiðingarnar verið afar neikvæðar fyrir ákveðnar fuglategundir. Þær fuglategundir sem ekki þrífast í lúpínubreiðunum eru helstar heiðlóa, sandlóa, tjaldur og spói. Kjói og kría fylla einnig þennan flokk fugla sem ekki kæra sig um hávaxinn gróður. Rjúpur verða hvað flestar á lyngheiðum nærri sjó t.d. í Hrísey á Eyjafirði, á Tjörnesi og Melrakkasléttu. Flestar verða rjúpurnar á lyngmóum sem eru grónir lágvöxnu krækilyngi og beitilyngi í bland við annan gróður svo sem holtasóley og brjóstagras. Í þessu vistkerfi má oft sjá í bera mold á milli þúfna þó ekki sé þar sjáanleg gróðureyðing. Í þessum rýrðarlegu lyngmóum er ríkulegt fuglalíf og ættu menn að varast að planta lúpínu í móa á þessum svæðum enda kæfir lúpínan fljótt lágvaxinn gróðurinn. Á meðan lúpínan er strjál og aðeins í flekkjum kann hún að hafa jákvæð árhrif á fuglalíf en þegar að breiðurnar taka að verða samfelldar hrakar fuglalífinu og fuglategundirnar sem vilja sjá upp úr gróðrinum hverfa. Ætti því að forðast að rækta á lúpínu á áreyrum sem eru að gróa upp náttúrulega, t.d. vestan Markarfljóts, og eins í lyngmóum og gróðurrýru mólendi. Lúpínu hefur verið plantað í stórum stíl á nokkur af alþjóðlega mikilvægu fuglasvæðunum (IBA eða Important Bird Areas) t.d. á Úthéraði, í Kelduhverfi/Öxarfirði, á Markarfljótsaurum og í Hrísey. Á öllum þessum svæðum er mjög mikið af mófuglum t.d. stór hluti heimsstofns spóa og Evrópustofns kjóa. Fuglaverndarfélag Íslands hefur lýst áhyggjum sínum af þessari þróun.

Umræða um lúpínu hefur verið all nokkur á síðustu árum og eru skiptar skoðanir um hvort eigi að planta henni frekar en orðið er. Skoðun undirritaðs er sú að nóg sé komið af lúpínu enda gróður landsins í örum vexti með hlýnandi loftslagi og fækkun sauðfjár. Beitarfriðun er betri leið til þess að stuðla að fjölbreytilegu gróðurfari og lífríki, þ.m.t. fuglalífi og til að bæta ásýnd lands þar sem auðnir fá að gróa upp með fjölskrúðugum náttúrulegum innlendum gróðri.

Frekari notkun lúpínu í framtíðinni ætti skilyrðislaust vera háð umhverfismati ef um stór svæði er að ræða. En í raun eru orðið tímabært að banna alla frekari útplöntun lúpínu og jafnframt ræktun hennar og fræframleiðslu. Ástæða er orðin til að leita raunhæfra leiða til að hefta útbreiðslu lúpínunnar áður en vandinn verður óviðráðanlegur.