“Mamma er meira svona í einfalda lífinu, þú veist”

Mikið hefur verið rætt og ritað á liðnum misserum um hlut kvenna í hinu opinbera lífi á Íslandi. Það er staðreynd að þrátt fyrir að hlutur kvenna á vinnumarkaði og í stjórnmálum hafi aukist jafnt og þétt á undanförnum árum þá er sú þróun frekar hægfara. Launamunur kynjanna virðist allt að því vera óbrúanlegur og lóðrétt verkaskipting vinnumarkaðar, þar sem karlar eru að jafnaði í hærri stöðum en konur, er eitt af megineinkennum íslensks vinnumarkaðar.¹ Þá eru opinber völd kvenna ennþá minni en karla. Til að mynda voru 189 konur kjörnar fulltrúar til sveitastjórna um allt land í kosningunum vorið 2006, í sömu kosningum og 340 karlar náðu kjöri.² Það er athyglisvert að velta fyrir sér hvers vegna svona hægt gengur að ná fram jafnrétti í stjórnmálum á Íslandi. Lagalegt umhverfi jafnréttismála er í raun afar gott. Hér á landi voru til að mynda samþykkt jafnréttislög árið 1976 í kjölfar kvennaársins 1975. Á því ári fór fram mikil umræða um jafnréttismál og var gríðarlega þátttaka í Kvennafrídeginum 24. október það ár til vitnis um að konum fannst tími kominn á árangur. Megintilgangur þessara laga nr. 78/1976 var að útrýma mismunun kynjanna sem átti sér stað í samfélaginu. Til marks um þá bjartsýni sem ríkti við lagasetninguna var búist við því að hún myndi breyta viðhorfum og flýta fyrir því að jafnstaða næðist.³

Þrátt fyrir þessa bjartsýni á áttunda áratugnum væri það þó ofsögum sagt að þessum lagaákvæðum sé fylgt eftir í hvívetna. Jákvæð mismunun til handa körlum virðist vera vel grópuð í menningu okkar og það er staðreynd að hin karllægu gildi eru þau gildi sem enn keyra nútímasamfélög áfram. Sú staðreynd að lagasetningar einar og sér duga ekki til samfélagslegra breytinga, líkt og væntingar stóðu til, hlýtur að beina sjónum að breytingum á viðhorfum almennt í kjölfar lagfæringa á formlega sviðinu. Samhliða lagasetningum um jafnan rétt kynjanna hafa nokkrar leiðir verið reyndar til árangurs og þar má helst nefna sértækar aðgerðir og samþættingu. Sértækar aðgerðir, sem voru helst reyndar á sjöunda og áttunda áratugnum, fólu í sér sérstakar aðgerðir til að styrkja stöðu kvenna gagnvart körlum en ekki kerfinu.⁴ Samþætting er nýrra hugtak en markmið hennar er að flétta kynja- og jafnréttissjónarmið inn í alla stefnumótum á öllum sviðum og hjá öllum aðilum. Segja má að að baki þessara hugtaka sé sama hugsun, hugmyndin um jöfnuð og leiðrétting á þeim mismun sem er á stöðu kynjanna í samfélaginu. En samþættingarhugtakið gengur skrefinu lengra og skoðar kynferði í víðara samhengi en sértækar aðgerðir og er líklegra til árangurs þar sem markmið þess er að leiðrétta kerfið en ekki eingöngu stöðu kvenna gagnvart konum.⁵ Miklar vonir eru nú bundnar við ný jafnréttislög sem samþykkt voru á Alþingi í febrúar 2008.⁶

Sem dæmi um sértæka aðgerð til að auka hlut kvenna í sveitastjórnum má nefna útgáfu Jafnréttisstofu og Samgöngu- og sveitastjórnarráðuneytisins á bæklingnum Eflum lýðræðið - konur í sveitarstjórn. Hlutverk þessa bæklings er að hvetja konur um allt land, hvar í flokki sem þær eru, til þess að gefa kost á sér til sveitarstjórna og hafa þannig áhrif á sitt nærumhverfi. Slíku framtaki ber að fagna og skilar vonandi þeim árangri í jafnréttisátt sem vonast má eftir. Sértækar aðgerðir til aukins jafnréttis og samþætting hafa reyndar verið afar umdeildar í samfélaginu. Svokölluð tímaspursmálskenning hefur alla jafna náð meiri vinsældum í jafnréttisumræðu á Íslandi á undanförnum misserum. Kenning þessi er hvorki vísindaleg, þar sem hún á ekki við rannsóknarrök að styðjast, né endilega í takt við reynslu kvenna. Hún gengur í grunninn út að það að jafnrétti komi sjálfkrafa og með tímanum.⁷ Eins og kemur fram hér að ofan býr Ísland yfir góðu formlegu jafnrétti og það hlýtur að beina sjónum að viðhorfum landans. Það er vel að farið sé í bæklingagerð líkt og líst er hér að ofan en það má vera ljóst að á meðan æska landsins fær litla sem enga fræðslu um jafnréttismál þá eigum við að öllum líkindum eftir að hjakka í sama farinu í nokkra áratugi í viðbót. Mikilvægi þess að uppfræða komandi kynslóðir um stöðu jafnréttismála í nútímanum má ekki vanmeta. Sé markmiðið að breyta viðhorfum til langframa þurfa menntastofnanir landsins að taka virkan þátt í verkefninu, allt frá leikskólum til háskóla.

Mikilvægi þess að samfélagslegar stofnanir, eins og menntastofnanir, vinni saman að breytingum á viðhorfum til jafnréttismála hefur verið undirstrikað í nýlegum rannsóknum á viðhorfum unglinga til jafnréttis. Niðurstöður hafa sýnt að viðhorf unglinga til jafnréttismála hafa verið á braut íhaldssemi á síðustu árum. Bæði hafa íslenski unglingar neikvæðari viðhorf til jafnréttis en eldra fólk og þegar borin voru saman viðhorf unglinga til eðlilegrar verkaskiptingar á heimilum má segja að niðurstöðurnar komi verulega á óvart. Árgangurinn sem var í 10. bekk vorið 1992 hafði mun jákvæðari viðhorf til jafnréttis en 10. bekkingar vorið 2006.⁸ Hér er beinlínis um bakslag að ræða í viðhorfum ungmenna til verkaskiptingar inni á heimilum en jafnræði á heimilum hlýtur að vera ein grunforsenda þess að báðir aðilar í sambúð geti notið sín á vinnumarkaði. Auk þess sem þessar niðurstöður benda beinlínis til þess að tímaspursmálskenningin eigi alls ekki við rök að styðjast.

Í viðtalsrannsókn um jafnréttismál sem framkvæmd var á meðal 10. bekkinga í einum af grunnskólum Akureyrar haustið 2008 voru fyrrnefndar niðurstöður staðfestar og unglingarnir reifuðu gjarnan viðhorf sem teljast verða nokkuð íhaldssöm. Greinilega kom í ljós að unglingarnir telja það frekar hlutverk mæðra að sjá um heimilið og ein stúlkan lýsti lífi móður sinnar á eftirfarandi hátt: “Mamma er bara svona í einfalda lífinu - ég og maturinn og eitthvað“.⁹ Þá kom fram í máli drengjanna að það væri alls ekki í verkahring kvenna að taka þátt í stjórnmálum eða eins og einn þátttakanda fullyrti þegar spurt var um hugsanlegar ástæður þess að konur taka síður þátt í stjórnmálum: “það er náttúrulega bara staðreynd að konur eru bara með allt öðruvísi áhugamál heldur en karlar“ og félagar hans tóku undir: “já einmitt, þetta er eiginlega meira karla sko“.¹⁰ Þessar tilvitnanir eru einungis sýnishorn af þeim viðhorfum sem reyfuð voru í samræðunum sem áttu sér stað við fimm rýnihópa í tiltekinni rannsókn. En þau hljóta engu að síður að vekja okkur til umhugsunar um hvernig í ósköpunum við megum eiga von á því að jafnrétti komist á sjálfkrafa ef þær kynslóðir sem erfa skulu landið hafa slík viðhorf til að bera.

Slíkar niðurstöður hljóta að vekja upp alvarlegar spurningar um þróun jafnréttismála í landi sem vill raða sér meðal þeirra þjóða sem þykja standa sig best í málaflokknum á heimsvísu. Ljóst er að betur má ef duga skal í jafnréttismálum á Íslandi. Niðurstöður fyrrgreindra rannsókna sýna berlega að jafnrétti er ekki eitthvað sem gerist sjálfkrafa og án meðvitundar. Sú staðreynd að karlar séu viðmiðið er svo meitluð í menningu okkar og vitund að henni verður ekki breytt án átaka. Það þarf gagnrýna hugsun og meðvitund í bland við fræðilegan femínisma til að breyta þessu samfélagi sem við búum í í réttlátara samfélag öllum til handa. Það má ekki gleymast að hægt er að gera breytingar. Ungmenni og aðrir þegnar samfélagsins eru hugsandi mannverur sem ætti að vera auðvelt að fræða um jafnrétti. Afar mikilvægt er að stúlkur og drengir fái sambærilega þjálfun fyrir samfélagslega þátttöku framtíðarinnar. Þetta er lykilatriði þegar kemur að jafnari hlut kynjanna í stjórnmálum, hvort sem er í sveitastjórnum eða á Alþingi. Til að þetta megi verða að raunveruleika þurfa skólar landsins að taka hlutverk sitt sem uppalendur í anda jafnréttis alvarlega. Hér er ekki verið að gera lítið úr hlutverki foreldra og því hversu mikilvægt það er að sýna gott fordæmi inni á heimilum. Heimili og skóli verða að vinna saman, líkt og einkalíf og opinbert líf fullorðinna; jafnréttismál eru ekki einkamál kvenna eða fárra áhugasamra einstaklinga. Þess vegna er skólinn ekki síður mikilvægur hlekkur í átt að jafnréttissamfélagi. Segja má að skólinn sé vinnustaður barnanna okkar og þar er afar mikilvægt að sýna fordæmi til framtíðar og kenna börnunum að þar líðst ekki misskipting grundvölluð á kynferði. Sé það raunin að við náum hvorki þeim markmiðum að fjölga konum í sveitastjórnum né kenna börnum okkar jafnréttisviðhorf má sannarlega spyrja hvort ekki sé kominn tími á nýtt kvennaár.