Mannamein til sýnis

Í skrifum sínum hélt þýski heimspekingurinn Immanuel Kant því fram að með því að kasta rýrð á mannorð hinna látnu væri beinlínis verið að gera á hlut þeirra. Orð Kant hafa orðið mörgum uppspretta siðfræðilegra vangaveltna um réttmæti þess að rannsaka mennskar líkamsleifar. Samfara þjóðfélagslegri þróun á Vesturlöndum hefur virði mannslífs og raunar allrar mennskrar tilveru vaxið. Hugtakið persónuvernd hefur auk þess notið sívaxandi fylgis síðustu ár og áratugi og hafa margir viljað yfirfæra það yfir á löngu látið fólk. En er það viðeigandi? Útilokað er að svara þeirri spurningu hvort dauðinn sé endastöð; slíkt er háð persónulegri afstöðu hverrar manneskju. Hinsvegar má spyrja hvort hagsmunir hinna látnu séu jafn mikilvægir eða mikilvægari en hagsmunir lifandi fólks og þeirra sem ófæddir eru. Þessu til viðbótar má velta fyrir sér hvort siðferðislega rétt sé að leggja nútímamælikvarða á „réttindi“ hinna löngu dánu? Hagsmunir hvers eru þar hafðir að leiðarljósi? Spurningar tengdar efninu eru margar enda efnið vítt. Verður því hér einkum spurt hvort virða beri þagnarskyldu gagnvart sjúkdómum og meinsemdum þeirra sem löngu látnir eru.

Meinsemdir og líkamleg friðhelgi
Í siðfræðianga fornleifafræðinnar hafa ýmsir greinahöfundar velt fyrir sér stöðu hinna löngu dauðu. Geoffrey Scarre (2003; 2006, bls. 181) heldur því fram að vísindarannsókn á líkamsleifum sé í eðli sínu ágeng (e. intrusive), geri á hlut persónu hins látna og sé í raun í hans óþökk. Í skrifum sínum fer Sarah Tarlow (sjá 2006, bls. 211-212) mikinn varðandi spurningar um líkamlega friðhelgi í tengslum við rannsóknir á mennskum líkamsleifum fortíðar. Hún veltir fyrir sér hvort það skipti máli að þeir einstaklingar sem til rannsóknar eru séu nafnlausir eður ei. Hún spyr ennfremur hvort brýn nauðsyn sé á því að kunna skil á meinsemdum þessa fólks og hvort áríðandi sé að birta niðurstöður um þær; væri á þann hátt hægt að nýta niðurstöður fornleifarannsóknar til að kasta rýrð á það fólk sem til rannsóknar er? Hér verður gerð tilraun til að beinþýða hluta hinna athyglisverðu vangaveltna hennar:

Sumar þessara vangaveltna Tarlow ná til ætlaðrar félagslegrar stöðu viðfangsefnisins sem getur reynst erfitt að sanna með aðferðum fornleifafræðinnar einum og sér. Ekki er algengt að fornleifarannsóknir varpi ljósi á mein sem eingöngu eru bundin við mjúkvef en slíkt getur þó vissulega átt sér stað ef lík, sem varðveist hefur í keldu, finnst. Hluti þeirra greinanlegu þátta sem Tarlow veltir fyrir sér geta fallið undir persónuleg launungarmál á meðan aðrir þættir gætu varðað hagsmuni stærri hóps. Líklegt verður að teljast að hárlos og tannleysi sé mál sem aðallega hafi varðað viðkomandi einstakling á meðan þau sem áunnin voru með samskiptum við aðra, einkum kynferðislegum samskiptum, hafi varðað fleiri í hans nánasta umhverfi. Þó er alltaf erfitt um slíkt að dæma og varasamt að miða við gildismat nútímans.

Í skrifum sínum hefur Sarah Tarlow velt fyrir sér hinum mismunandi mælikvörðum mannvirðingar og reisnar. Í hugum Vesturlandabúa er mannvirðing nátengd hugmyndinni um einkalíf. Hugmyndin um einkalíf kemur raunar mjög sterkt fram í siðareglum læknavísindanna þar sem meðal annars er lögð mikil áhersla á að rannsóknarniðurstöður séu ekki rekjanlegar til ákveðinna einstaklinga (Tarlow, 2006, bls. 211). Hugmyndin um einkalíf er hins vegar ekki altæk. Í vestrænum samfélögum þykir eðlilegt að sjáist í höfuðhár og bert hold á búk kvenna en þessar sömu vestrænu konur myndu hugsanlega ekki kæra sig um að náunginn vissi af því að þær þjáðust af húðsjúkdómi eins og sóriasis. Gildismatið þarf ekki að vera hið sama í Múslímalöndum nútímans; þar gæti húðsjúkdómurinn verið minna launungarmál en holdið á líkamanum. Ekki er víst að hið vestræna gildismat nútímans hafi verið ríkjandi á þeim tíma sem hið fornleifafræðilega viðfangsefni - hinn löngu látni einstaklingur - var uppi. Sökum þess er ekki hægt að notast við einn, altækan mælivarða friðhelgi og mannvirðingar.

Geta niðurstöður beinafræðinnar verið meiðandi?
Geoffrey Scarre (2006) heldur því fram að fornleifarannsókn geti skaðað viðfangsefnið rétt eins og um lifandi manneskju væri að ræða; orðstír viðfangsefnisins sé hætta búin af slíkri rannsókn. Með því að rannsaka og skrifa um horfið fólk séum við beinlínis að hafa áhrif á það. Hinir horfnu hafi skapað sér félagslega stöðu sem nái út fyrir mörk lífs og dauða. Félagslegri stöðu er oft viðhaldið eða hún endursköpuð af fræðimönnum og leikmönnum. Hún getur lifað í hugarheimi almennings í gegnum sögulegar skáldsögur, sjónvarpþætti, kvikmyndir og síðast en ekki síst, á söfnum. Styttur eru gerðar af þjóðkunnum einstaklingum fortíðar. Gangi hins vegar fornleifafræðingur í berhögg við þessar viðteknu hugmyndir með rannsóknarniðurstöðum sínum og orðræðu sé hann að hafa bein áhrif á hina félagslegu stöðu viðfangsefnisins og þar með skaða orðstír þess (Geoffrey Scarre, 2006).

Samsvörun við hugleiðingar Scarre má hugsanlega finna í Siðareglum félags íslenskra fornleifafræðinga. Í grein 1.10 segir: „Fornleifafræðingum ber að virða lögmæta hagsmuni fólks sem tengist þeirri sögulegu fortíð sem verið er að rannsaka“. Ekki er gott að átta sig á því hvað átt er við með orðinu „lögmætir hagsmunir“ og mögulega er hér um að ræða óstaðfærða þýðingu á erlendum siðareglum. Í ströngustu lagalegu merkingu orðanna tákna lögvarðir hagsmunir einkum fjárhagslega eða heilsufarslega hagsmuni, en ólíklegt verður að teljast að það eigi við hér. Í öllu falli er hægt að túlka siðareglur þessar á þann hátt að einhverjir núlifandi aðilar myndu hugsanlega skaðast á einhvern hátt í kjölfar birtingar umdeildra rannsóknarniðurstaðna. Væri þetta yfirfært í íslenskar aðstæður mætti setja upp ímyndað dæmi. Stofnun eins og Þjóðminjasafn Íslands myndi ef til vill ákveða að draga upp nýja mynd af hópi fólks eða nafngreindum einstaklingi úr Íslandssögunni. Með því gæti safnið ögrað hinni félagslegu stöðu viðfangsins - stöðu sem sögubækur hafa viðhaldið. Slíkt myndi raunar einnig ögra stöðu safnsins sjálfs gagnvart styrktaraðilum safnsins sem treysta hugsanlega á hina traustu, yfirveguðu söguskoðun og þar með trausta ímynd safnsins. Á þann hátt gæti Þjóðminjasafnið ef til vill skaðað lögvarða hagsmuni styrktaraðila.

Innan fornleifafræðinnar vita rannsakendur sjaldnast deili á því fólki sem til rannsóknar er. Margir telja því að engin ástæða sé til þess að huga að siðferðismælikvörðum tengdum vernd persónuupplýsinga. Hildur Gestsdóttir (munnleg heimild, apríl 2006) telur að með birtingu rannsóknargagna sé hagsmunum hinna látnu best borgið; þannig verði gleymda fólkið aftur hluti af sögunni. En hvað með fólk sem var hluti af sögunni fyrir? Til eru dæmi um að menn hafi talið sig vita hver lægi í ákveðinni gröf. Menn ganga jafnvel svo langt að eigna nafntoguðum einstaklingi ákveðin bein. Í slíkum tilvikum skiptir varla máli hvort slíkar vangaveltur um hvern sé verið að grafa upp séu á rökum reistar, orðstír viðkomandi persónu er enn til staðar. Áhugamönnum um sögu viðkomandi einstaklings þætti fengur í að fræðast um almenn atriði eins og líkamshæð og líkamsbyggingu. Fornleifarannsókn, og birting niðurstaðna, gæti valdið breytingu á ímynd viðkomandi aðila. Spyrja má hvort krafa um þagnarskyldu í slíku tilviki sé sanngjörn gagnvart beinafræðinni.

Er ástæða til að virða þagnarskyldu?
Þegar hér er komið við sögu er rétt að velta fyrir sér þeim sjúkdómum sem hægt er að greina með aðferðum beinafræðinnar. Á þagnarskylda fremur við ef sjúkdómur eins og sárasótt uppgötvast í nafngreindum, kunnum einstaklingi sem til rannsóknar væri? Rétt er að kanna hvernig þessu er háttað hjá þeim stéttum sem vinna við að rannsaka meinsemdir þeirra sem lifandi eða nýlátnir eru. Í Siðareglum lífeindafræðinga, sem áður nefndust meinatæknar, er eftirfarandi klausa:

Skyldi vera hliðstæða í störfum fornmeinafræðinga og þeirra sem vinna við að rannsaka vefi í lifandi eða nýlátnu fólki? Hildur Gestsdóttir (munnleg heimild, apríl 2006) telur þetta vera á gráu svæði eins og svo margt annað; persónuleg tengsl lifenda við þá sem til rannsóknar eru skipta ávallt miklu máli. Hins vegar telur Hildur þagnarskyldu þá sem fram kemur í tilvitnun hér að ofan í Siðareglum lífeindafræðinga alls ekki mega yfirfæra á störf þeirra sem rannsaka fornar beinagrindur. Ef reglan væri sú að virða bæri mannhelgi skjólstæðinga, sjálfsákvörðunarrétt þeirra sem og þagnarskyldu varðandi upplýsingar um skjólstæðinga og niðurstöður rannsókna, þá hefðu fornleifafræðingar engar niðurstöður að birta. Væri fornleifafræðinni svo þröngur stakkur sniðinn þyrfti einfaldlega að hætta rannsóknum á mannabeinum og missa þannig þær upplýsingar um fortíðina sem þær geta gefið. Hildur telur að mikilvægt sé vera meðvitaður um að verið sé að vinna með leifar manna og því þurfi að sýna virðingu. Engu að síður sé langur vegur í að hægt sé að yfirfæra siðareglur þeirra sem vinna með lífsýni eða nýlátna einstaklinga yfir á forn mannabein (Hildur Gestsdóttir, munnleg heimild, apríl 2006). Í sama streng tekur Guðný Zoëga (munnleg heimild, apríl 2006) og tiltekur sérstaklega rannsókn sem gerð var á Spitalfields í Englandi. Sú rannsókn veitti ómetanlegan fróðleik um sjúkdóma þar í landi, nálægt nútíma. Guðný segir ennfremur að störf fornmeinafræðinga skarist stundum við störf lífeindafræðinga, en þá einvörðungu í þeim tilvikum þegar fornmeinafræðingur taki að sér réttarmeinafræðilega rannsókn. Samanburður sé því varasamur.

Að varpa nútímanum aftur á fyrri kynslóðir
Fram hefur komið að samanburður við líkar – en þó ósambærilegar – starfstéttir er varasamur. Sama má segja um túlkanir eða siðferðiskvarða sem fela í sér nútímaslagsíðu. Hildur Gestsdóttir (munnleg heimild, apríl 2006) bendir á að sjúkdómar hafi borið með sér ólíka merkinu í gegnum tíðina; hugmyndir nútímafólks um holdsveiki séu byggðar á þekkingu á smitleiðum sjúkdómsins á meðan miðaldamenn hafi talið hann vera refsingu æðri máttarvalda og þar með ávísun á útskúfun. Sá holdsveiki hafði einfaldlega misþóknast guði. Hagsmunir hins látna gætu því frekar verið trúarlegs eðlis og síður varðað við rekjanleika til lífshátta hans eða hennar. Í tilviki sárasóttar skekkist umræðan jafnvel enn meira af völdum nútímaslagsíðu; við erum mjög meðvituð þess að sárasótt getur smitast við kynmök. Það er alls ekki víst að svo hafi verið álitið á miðöldum. Hildur (munnleg heimild, apríl 2006) spyr af þessum sökum hvort þagnarskyldan eigi að miðast við launungarmál nútímans eða bannhelgi miðalda. Hún telur því enga ástæðu vera til þess að halda niðurstöðum um meinsemdir þekktra einstaklinga leyndum.

Guðný Zoëga (munnleg heimild, apríl 2006) tekur í sama streng og Hildur og bætir því við að birting niðurstaðna, sem rekja megi til þekktra einstaklinga, verði ávallt að þjóna rannsóknarhagsmunum. Ennfremur að rannsókn, sem beinist að nafngreindum einstaklingi, verði að hafa vísindalegan tilgang. Markmið slíkrar rannsóknar gæti verið megindlegur samanburður, t.d. á beinum biskupa og pöpuls, og því væru vísindalegar forsendur fyrir birtingu slíkra niðurstaðna fyrir hendi. Guðný bendir ennfremur á ættfræðilegan rekjanleika og nauðsyn þess að sýna aðgát - einkum þegar nær dregur í tíma - bæði gagnvart hinum látnu og hinum lifandi. Þessu til stuðnings má nefna nokkrurra ára gamalt dæmi úr heimi lífeindafræðinnar þar sem barnsfaðernismál tengt fyrrum forsætisráðherra landsins var útkljáð með greiningu lífssýnis.

Loks mætti leika sér að því að varpa nútímanum fram um tvær aldir. Líklegt verður að teljast að þá muni líkamar okkar teljast til fornleifa. Ef allar upplýsingar um hinn grafna liggja fyrir, verður þá réttlætanlegt að birta eigindlegar rannsóknarniðurstöður? Verður hin megindlega dula siðferðisleg forsenda slíkra rannsókna? Síðast en ekki síst; verður yfir höfuð nauðsynlegt, og þar með vísindalega réttlætanlegt, að grafa upp líkamsleifar okkar þegar allar heilsufarsupplýsingar liggja hvort sem er fyrir? Þessu er ekki auðsvarað. En líklega hefur Sarah Tarlow (2006, bls. 211) rétt fyrir sér þegar hún heldur því fram að forsenda þess að geta réttlætt rannsóknir á líkamsleifum liggi í gæðum þeirrar orðræðu sem fylgir í kjölfar slíkra rannsókna.

Ber að virða þagnarskyldu gagnvart öllum mannameinum?
Þó svo að forsenda rannsókna á leifum hinna látnu hljóti að vera sú að virðing sé borin fyrir viðfangsefninu er ekki rétt að leggja sama siðferðiskvarða á fornar líkamsleifar og líkama lifandi fólks; það síðarnefnda er forsenda siðareglna læknavísindanna og því er varasamt að líta óhóflega til þeirra. Þó hlýtur meginmarkmiðið að vera það sama í báðum tilvikum; rannsóknir á mannfólki ættu að leiða til aukins skilnings á okkur sjálfum. Þó svo að ákveðið óréttlæti felist í að viðfangsefnin – hið löngu látna fólk – hafi ekki möguleika á að hagnast á rannsókninni eru vísindalegar framfarir engu að síður forsenda þess að stöðnun eigi sér ekki stað innan þess hluta fornleifafræðinnar sem fæst við forn mannamein. Þó má fallast á þau sjónarmið að birting á megindlegum rannsóknarniðurstöðum uppfylli í flestum tilvikum þau markmið fornleifafræðinnar að auka við skilning á lífsháttum og heilsufari þeirra sem gengnir eru. Meta þarf þó hvert tilvik fyrir sig og vanda þá orðræðu sem fylgir í kjölfar birtingar rannsóknarniðurstaðna. Hafa ber í huga að ómetanlegar upplýsingar geta einnig fengist úr hinu smáa og eigindlega. Síðast en ekki síst ber fornleifafræðingum að varast vestræna nútímaslagsíðu og fræða almenning um tilvist hennar.

Grein þessi var upphaflega hluti af námskeiðinu “Málstofa í fornleifafræði: Siðfræði og fornleifafræði“ sem Steinunn Kristjánsdóttir kenndi við Háskóla Íslands haustið 2006. Drög að henni birtust fyrst í 3. tbl. Eldjárns, tímariti Kumls - félags fornleifafræðinema.