"Mannúðarskálin" - Úr fyrsta kafla Bókarinnar um te eftir Kakuzō Okakura

Te var upphaflega meðal sem varð síðar að venjulegum drykk. Á áttundu öld í Kína var tedrykkjunni skipað á bekk með ljóðlistinni sem ein af dægrastyttingum hinna siðmenntuðu. Japanir gáfu henni göfugra hlutverk á fimmtándu öld svo úr varð fagurfræði í iðkun: Te-siðurinn. Te-siðurinn er í eðli sínu vegsömun hins fagra innan um hið auvirðilega og hversdagslega. Hann boðar hreinleika og samlyndi, leyndardóm kærleikans, og drauminn um samfélagslegt jafnvægi. Hann er í innsta eðli sínu tilbeiðsla á Hinu Ófullkomna, varfærnisleg tilraun til þess gera eitthvað að veruleika í því ófullkomna ástandi sem við köllum lífið.

Heimspeki Tesins er ekki einungis fagurfræði í venjulegum skilningi þess orðs, því að hún, ásamt siðfræði og trúarbrögðum, tjáir sjónarmið okkar til manns og náttúru í heild. Hún er heilnæm, því að hún hvetur til hreinlætis; hún er hagfelld, því að hún er í sátt við hið einfalda og krefst ekki hins kostnaðarsama og flókna; og hún setur okkur siðferðileg mörk með því að skilgreina sjálfið í hlutfalli við alheiminn. Með því að gefa öllum iðkendum sínum göfugt fegurðarskyn stendur hún fyrir hinn hreina anda lýðræðisins í Austri.

Hin langa einangrun Japans frá umheiminum, sem stuðlaði að sjálfsskoðun þjóðarinnar, hefur verið viðgangi te-siðarins afar hagstæð. Híbýli okkar, siðvenjur, klæðnaður og matarhefðir, framleiðsla postulíns og lakkaðra trémuna, málaralistin – jafnvel bókmenntirnar– allt þetta var móttækilegt fyrir áhrifum te-siðarins. Sá sem tileinkar sér japanska menningu getur með engu móti virt hann að vettugi. Hans sér hvarvetna stað, bæði í glæsilegum dyngjum aðalsmanna og í híbýlum almúgans. Kotbændur vorir hafa lært að skreyta með blómum, vesælasti verkamaðurinn hefur lært að kasta kveðju á steininn og vatnið. Í almennu tungutaki voru tölum við um þann sem „vantar allt te“, sé hann ómóttækilegur fyrir tragíkómískum hliðum mannlífsins. Sömuleiðis uppnefnum við þann taumlausa fagurkera sem án tillits til hins hversdagslega harmleiks gengur berserksgang í vorleysingum tilfinninga sinna, og segjum hann vera „blindfullann af tei“.

Ekki er ólíklegt að ókunnugum komi spánskt fyrir sjónir þetta sem virðist vera ys og þys út af engu. Stormur í tebolla! segir hann. En þegar við íhugum hve skálin sem geymir ánægju mannanna er lítil, hve skjótt hún fyllist af tárum, og hve snarlega við tæmum hana, gagnteknir af óslökkvandi eilífðarþrá, munum við ekki álasa sjálfum okkur fyrir að gera henni hátt undir höfði. Verra hefur hent mennina. Við höfum fært Bakkusi of margar fórnir og jafnvel fegrað blóðuga ímynd Mars. Hví skyldum við ekki gangast Kamellíufrúnni á hönd, og njóta þeirrar hlýju og samúðar sem streymir frá altari hennar? Í rafgulum vökvanum sem hvítagullið geymir geta hinir innvígðu kynnst ljúfri hlédrægni Konfúsíusar, lífsgleði Laó Tse, og ójarðneskum blæ sjálfs Sakjamúní.

Þeir sem ekki geta skynja smæðina í hinu stóra í sjálfum sér eru gjarnir á það að sjá ekki hið stóra í hinu smáa hjá öðrum. Háll sem áll, og ánægður með sjálfan sig, þykist hinn almenni Vesturlandabúi sjá í tesiðaathöfninni einungis enn eitt dæmið um sérviskur þær sem einkenna broslegan barnaskap Austurlandabúa. Sá hinn sami var hallur undir þá skoðun að Japanar væru villimenn meðan þjóðin naut sín í friðsælli iðkun göfugra listgreina, en hann kallar þjóðina siðfágaða eftir að hún hóf að fremja fjöldamorð í stórum stíl á vígvöllum Mansjúríu. Upp á síðkastið hafa margir fjallað um siðareglur samúræjanna, - dauðalistina, sem kemur hermönnum okkar til þess að fagna sjálfsfórninni; en te-siðurinn, sem stendur fyrir svo margt í lífslist okkar, vekur naumast athygli. Fúslega kjósum við að vera áfram villimenn ef tilkall til siðfágunar byggist á blóðugri sæmd. En við erum neydd til þess að bíða þess dags þegar listum okkar og hugsjónum verður sýnd sú virðing sem þær eiga skilið.

Hvenær mun Vestrið skilja, eða reyna að skilja Austrið? Okkur Austurlandabúum býður oft við þeim kynlega vef staðreynda og ímyndunar sem hefur verið spunninn um okkur. Við erum sögð nærast á ilmi lótusblómsins, eða jafnvel á músum og kakkalökkum. Það er sem sagt annaðhvort um steingelda öfga eða lágkúrulega nautnahyggju að ræða. Indversk speki er svívirt og álitin vera vanþekking, kínversk reglusemi er sögð vera heimska og japönsk þjóðernisstefna er skilgreind sem afleiðing forlagatrúar. Það hefur verið sagt að við séum ónæm fyrir sársauka og sárum vegna sigggróinnar taugabyggingar!

Því ekki að skemmta sér á okkar kostnað? Asíubúar svara í sömu mynt. Það myndi vekja mikla kátínu ef þið fengjuð að vita allt það sem við höfum ímyndað okkur og skrifað um ykkur. Fjarlægðin sveipar ykkur töfraljóma; ómeðvituð fyllumst við undrun og lotningu. Við mætum því sem er nýstárlegt og óskilgreint með þögulli vanþóknun. Dyggðirnar sem ykkur eru eignaðar eru of fágaðar til þess að vera öfundsverðar, og þið hafið verið sökuð um glæpi sem eru svo litríkir að ekki er hægt að fordæma þá. Rithöfundar okkar hér áður fyrr – spekingar sem vissu sínu viti – upplýstu okkur að þið hefðuð loðin skott falin innan klæða, og að þið snædduð gjarnan ungbarnakássu! Nei, það var reyndar annað og verra sem við höfðum á móti ykkur Vesturlandabúum: okkur fannst þið vera gagnslausasta fólkið á jörðinni, því þið voruð sögð predika það sem þið iðkuðuð aldrei.

Slíkum ranghugmyndum fer ört fækkandi meðal vor. Milliríkjaviðskiptin hafa þröngvað evrópskum tungumálum á margar austurlenskar hafnir. Asísk ungmenni flykkjast til vestrænna háskóla til að útbúa sig með nútímamenntun. Okkur hefur ekki tekist að skilja menningu ykkar til hlítar, en við erum að minnsta kosti tilbúin til þess að læra. Sumir samlanda minna hafa tamið sér siði ykkar og siðareglur í of ríkum mæli, í þeirri hugvillu að þeir geti tileinkað sér menningu ykkar með því að ganga með stífan flibba og háan silkihatt. Eins aumkunarverð og slík tilgerð er sýnir hún vilja okkar til þess nálgast Vestrið á hnjánum. Illu heilli leiða vestræn viðhorf ekki til aukins skilnings á Austrinu. Kristniboðinn kemur til þess að gefa en ekki til að þiggja. Vitneskja ykkar byggist á örfáum þýðingum úr gríðarlegum bókmenntaarfi okkar, eða jafnvel á óáreiðanlegum frásögnum ferðalanga. Það er sjaldan að hugrakkur penni á borð við Lafcadio Hearn eða höfund „Vefs hins indverska lífs“ lýsir upp austurlenskt myrkrið með því að skírskota til okkar eigin tilfinninga.

Ef til vill kemur hispurleysi mitt upp um eigin vanþekkingu á te-siðnum. Hæverskubragur te-siðarins krefst þess að þú segir aðeins það sem búist er við, og ekkert annað. En það er ekki mitt að vera kurteis te-isti. Nýi og gamli heimurinn misskilja hvor annan, og það hefur valdið svo gríðarlegu tjóni að ekki ætti að þurfa sérstaklega að biðjast afsökunar á því þótt maður leggi sitt að mörkum í þágu samlyndis. Ef Rússar hefðu látið svo lítið að auka skilning sinn á Japönum hefði upphafi tuttugustu aldarinnar verið hlíft við sneypunni sem hlaust af blóðugum stríðsrekstri. Hræðilegar eru afleiðingar þess að sniðganga vandamál Austursins! Evrópskir heimsvaldasinnar, sem ekki álíta það fyrir neðan virðingu sína að æpa fáránlegt heróp um Gulu hættuna, skilja ekki að Asíubúar gætu einnig tendrað með sér grimmúðugar hugmyndir um Hvítu hörmungina. Þið hlæið kannski að okkur fyrir að vera „blindfull af tei“, en okkur grunar að þið í Vestrinu hafið „ekkert te“ í skapgerð ykkar.

Lát oss koma í veg fyrir að heimsálfurnar hæðist hver að annarri; megi þær læra lexíu sína og öðlast þannig hálfan heiminn á ný. Við höfum þróast hver á sinni braut, en það útilokar ekki að einn bæti annan upp. Þið hafið eflst og uppskorið eirðarleysi; við höfum komið á jafnvægi sem má sín lítils gagnvart ásælni. Getið þið trúað því? – Austrið er í mörgu tilliti betur statt en Vestrið!

Þó undarlegt megi virðast hefur mannkynið nú þegar sameinast í tebollanum. Tedrykkjan er eini asíski viðhafnarsiðurinn sem nýtur virðingar um heim allan. Hvíti maðurinn gerir gys að trúarbrögðum okkar og siðfræði, en hann hefur óhikað gert sér þennan mórauða drykk að sínum. Síðdegiste er mikilvæg athöfn í vestrænum þjóðfélögum. Blíðlegt glamur bakka og undirskála; kliðmjúk, kvenleg gestrisni, og almennar yfirheyrslur um rjóma og sykur eru til vitnis um það að tilbeiðslan á teinu er komin til að vera. Með stóískri ró gengur gesturinn á vald örlaganna sem leynast í dulúðugu seyðinu, og á því andartaki ríkir andi Austursins einn. […]

Keimurinn af tei bar með sér svo fínlegan og ómótstæðilegan þokka að hægt var að setja það á stall og tilbiðja. Vestræn kímniskáld voru ekki lengi að blanda hugsun sinni við ilm tesins. Teið er ekki eins og vínið, sem ýtir undir hroka, það er ekki eins og kaffið, sem gerir okkur sjálfhverf, né heldur er það eins og kakóið, sem breytir okkur í hjákátleg meinleysisgrey. Strax árið 1711 segir í Spectator: „Ég myndi því sérstaklega mæla með þessum hugleiðingum mínum við allar betri fjölskyldur sem taka frá klukkustund á hverjum morgni til tedrykkju, með brauði og smjöri; og mæli ég einlæglega með því, í þeirra þágu, að þær óski þess að þetta dagblað berist þeim til aflestrar í tæka tíð, svo það heyri tedrykkjunni til.“ Samuel Johnson lýsti sjálfum sér á þá leið að hann væri „blygðunarlaus og forhertur tedrykkjumaður, sem í tuttugu ár hefur blandað mat sinn eingöngu með uppáhellingu þessarar töfrandi jurtar; sem upplífgaði kvöldin með tei, sefaði miðnættið með tei, og heilsaði morgninum með tei.“

Charles Lamb, sem var yfirlýstur aðdáandi, tónaði hinn sanna hljóm te-siðarins þegar hann skrifaði að mesta ánægjan væri fólgin í því að gera góðverk með leynd sem uppgötvaðist fyrir tilviljun. Te-siðurinn er listin að fela fegurðina svo þú megir uppgötva hana, að gefa það í skyn sem þú vogar þér ekki að segja berum orðum. Hann hefur að geyma hinn göfuga leyndardóm þess að hlæja að sjálfum sér, spaklega en þó hjartanlega, og er því kímnin holdi klædd, - bros heimspekinnar. Því mætti kalla öll helstu kímniskáldin Te-heimspekinga, - Thackeray, til dæmis, og Shakespeare auðvitað. Með því að mótmæla efnishyggjunni, hafa ljóðskáldin á 19.öld er kenndu sig við hnignunina (hvenær var heimurinn ekki í hnignun?) á vissan hátt einnig opnað leiðina til te-siðarins. Ef til vill er það alvörugefin íhugun okkar á hinu Ófullkomna nú á dögum sem gerir Vestrinu og Austrinu kleift að finna sáttatón. […]

Tröllsleg barátta um völd og auðæfi hefur mölbrotið himinn nútímamannsins. Veröldin fálmar sig áfram í eigingirni og ruddamennsku. Maður lærir vegna þess sem maður hefur á samviskunni og við sýnum góðvild því það er gagnlegt. Austrið og Vestrið eru eins og tveir drekar sem kastast til og frá í ólgusjó og reyna árangurslaust að endurheimta fjöreggið. Við þurfum á annarri Niuka [Hin himneska drottning úr upprunagoðsögn Taóista, ritstj.] að halda til að endurreisa rústirnar, og bíðum því eftir að bjargvætturinn birtist. Á meðan skulum við fá okkur tesopa. Kvöldroðinn lýsir upp bambusreyrinn, gosbrunnarnir vella af ánægju og andvörp furutrjánna má heyra í katlinum okkar. Látum okkur dreyma um hverfulleikann, og hvílum í hjákátleikanum fagra.