Maybe I Should Have

Þessa umfjöllun er best að byrja með því að segja það hreint út: ég er hlutdrægur þegar kemur að Maybe I Should Have, þekki fólkið sem stendur að henni og aðstoðaði örlítið við gerð hennar.

En líkt og flestir Íslendingar, þá er líka alls ekki hægt að vera annað en hlutdrægur þegar kemur að umfjöllunarefni myndarinnar: Hrunið og leit að svörum. Og í myndinni er áhorfendum gert það ljóst að henni er ekki ætlað að dulbúast sem heimildarmynd, heldur að vera samfélagsrýni þeirra sem að henni standa.

Myndin hefst með því að Gunnar Sigurðsson, leikstjóri og sögumaður myndarinnar, er kynntur til sögunnar ásamt aðstæðum hans og væntanlegu gjaldþroti vegna hrunsins. Hann skilur varla hvers vegna hann er kominn í þá stöðu að geta ekki staðið í skilum þar sem hann kyrjaði engan útrásarsöng heldur voru fjármálin bærileg fyrir hrun. Í framhaldinu er rennt stuttlega yfir aðdragandi hrunsins, hrunið, mótmæli og búsáhaldabyltingu, borgarafundi, Borgarahreyfinguna sem Gunnar og aðrir aðstandendur tóku þátt í, kosningar og vonbrigðin þegar hún leystist upp.

Þegar þessum inngangi er lokið, þá hefst vegferðin sem er rauði þráður myndarinnar, leit Gunnars að svörum um hvað varð um peningana og hversvegna þetta kom fyrir Ísland. Á leið sinni heilsar Gunnar m.a. upp á Björgólf Thor, íbúa Guernsey sem tapað hafa sínu fé, eyjarskeggja á Tortola sem hýsa þúsundir fyrirtækja í litlum skrifstofubyggingum og eru að sjá Íslending í fyrsta sinn. Þegar heim er komið er sjónum beint að klíkusamfélaginu íslenska, spillingunni og vanhæfninni sem það hefur óhjákvæmilega í för með sér. Þá hjólað í hinar helgu kýr helmingaskipta og fjallað um hvernig flokkar hafa deilt gæðum samfélagsins á milli útvaldra. Gunnar heimsækir Transparency International til að komast að því hvers vegna Ísland er talið eitt óspilltasta land heims. Að lokum dregur Gunnar lærdóm af ferðalaginu sem lýkur með glæsilega teknu atriði á Þingvöllum.

Þegar maður lítur yfir myndina og reynir að setja sig í spor hins hlutlausa kvikmyndarýnis þá reynist myndin að mestu vel heppnuð. Hún er áhugaverð, skemmtileg, fræðandi og jafnvel afhjúpandi eins og viðtalið við Björgólf Thor sem tekst að valda skuggalegum kjánahrolli. Hún er einnig átakanleg þegar kemur að fólkinu á Guernsey sem tapaði sínu á Landsbankanum og það er afrek að Gunnar og Herbert Sveinbjörnsson, tökumaður og klippari kvikmyndarinnar, skuli hafa náð tali af svona góðum viðmælendum þessa sex tíma sem þeir stoppuðu á eyjunni. Vegferð félaganna leiðir því hugann ósjálfrátt að Michael Moore og kvikmyndum hans.

Valið á viðmælendum er einmitt mjög vandað: William Black, Eva Joly, Robert Wade, Jón Daníelsson o.fl. sem er erfitt að hundsa eða gera lítið úr vegna pólitískra flokkadrátta þótt vafalaust muni einhverjir reyna að grafa undan vitnisburði Jóns Baldvins Hannibalssonar vegna pólitískra skoðana hans. Þá inniheldur myndin margt ágætlega valið efni úr fréttum og gömlum, þöglum myndum sem undirstrika viðfangsefnið prýðilega. Sumt fær mann jafnvel til að gapa eða hlæja eins og fréttaviðtalið við Árna Sigfússon þar sem hann réttlætir sölu eigna á Keflavíkurflugvelli til bróður fjármálaráðherrans Árna Matthíesen.

Þótt Maybe I Should Have sé að mestu vel heppnuð þá eru hún að ýmsu leyti gagnrýniverð. Gagnrýnin gæti þó stafað af því hversu nálægur maður er atburðunum og persónunum. Þar þótti mér inngangurinn að vegferðinni vera aðeins of langur og hefði kosið að sjá hann styttri. Að sama skapi velti ég því fyrir mér hvort áhorfendur sem þekkja lítið til aðstæðna á Íslandi muni þykja inngangurinn fræðandi. Er hann nógu langur eða of stuttur?

Annað þótti mér aðeins dragast á langinn og það voru lokin þegar niðurstöður voru dregnar fram. Þá heldur Gunnar einræðu og greinir frá sínum niðurstöðum sem sem gæti virkað sem prédikun á þá sem ekki þekkja til Gunnars. Þeir sem kannast við hann vita þó að þetta er sett fram í fullri einlægni.

Hið glæsilega lokaatriði mun væntanlega skipta fólki í tvo hópa, þeim sem halda ekki vatni yfir því og svo hinsvegar þeim sem munu finnast það ekki eiga heima þarna. Þeim mun jafnvel sumum finnast það bera vott um þjóðrembu, líkt og einn áhorfendanna komst að orði, en því hallast ég reyndar ekki að. Aftur á móti segir kvikmyndarýnirinn í mér að atriðið eigi ekki heima þarna þegar farið er með myndina út fyrir landsteinana enda snertir það fyrst og fremst tilfinningastreng í hjörtum Íslendinga.

En óháð því, þá er eitt öruggt, Maybe I Should Have mun vekja umtal, vonandi hugsun og gagnrýni sem er nauðsynleg til að færa þetta samfélag áfram í rétta átt. Þó hún sé gerð af vanefnum þá skemmir það ekki fyrir myndinni sem slíkri því hún hefur sál. Þótt umfjöllunarefnið sé krepputengt þá er myndin ekki kreppuklám heldur fyrst og fremst samfélagsrýni sem tekst að skemmta áhorfendum um leið.