Ótti við raddleysi, neikvæða gagnrýni og óvæntar uppákomur er tilfinning sem óperusöngvarar verða að læra að lifa með. Þegar fólk hefur söngnám hugsar það yfirleitt aðeins um að læra að syngja en margir halda að góð söngrödd sé allt sem óperusöngvari þurfi. Það er hins vegar ekki síður mikilvægt að söngvarar læri að hafa stjórn á þeim þáttum sem geta komið röddinni í ójafnvægi. Oft virðist óljóst hvort andlegt ójafnvægi kom á undan eða í kjölfarið á líkamlegum kvillum, svo sem kvefi, bakflæðiskasti eða þurri slímhúð. Andlegt ójafnvægi getur orðið til þess að einhver þessara líkamlegu kvilla láti á sér kræla en að sama skapi getur slæmt kvef orðið til þess að söngvari kemst í andlegt ójafnvægi. Það er alveg sama hvernig á málið er litið, ef rödd óperusöngvara er óstarfhæf þarf hann að kunna að beita ráðum sem virka þannig að röddin verði aftur eins og best verður á kosið.
Í BA-ritgerð minni fjalla ég um ýmsar andlegar aðferðir sem eru til þess fallnar að stuðla að andlegu jafnvægi söngvarans sem síðan hefur áhrif á líkamlega líðan hans en ekki síst hljóðfærið hans, röddina. Fræðimenn virðast áhugasamir um orsakir ótta meðal söngvara og hvernig megi læra að lifa með óttanum, því eins og einn viðmælandi minn benti á þá getur óttinn verið fjársjóður.
Viðmælendur mínir í kaflanum sem hér fer á eftir eru Sverrir Guðjónsson, Sólrún Bragadóttir, Ingveldur Ýr Jónsdóttir og Gunnar Guðbjörnsson.
Ótti
Þegar söngvari sannfærir sjálfan sig um að allt verði í lagi er hann á einhvern hátt að meðhöndla ótta. Óperusöngvari hefur margt að óttast. Man ég textann? Kem ég inn á réttum stöðum? Tekst mér að vera „í karakter“ allan tímann? Er röddin í nógu góðu formi? Hef ég orku til að takast á við óvæntar uppákomur á sviðinu? Skyldi mér mistakast og ætli áhorfendum líki við mig? Þar fyrir utan eru allir hræddir við óttann því óttinn fylgir okkur öllum og við erum hrædd um að óttinn taki völdin af okkur. Sverrir talar á áhugaverðan hátt um óttann:
Það er svo mikilvægt einhvern veginn bara að, ekki endilega ná tökum á óttanum, það er frekar að geta verið með honum þannig að maður þarf ekki að berjast á móti honum því þá er maður bara kominn í vandræði. Að geta einhvern veginn tekið við honum og áttað sig á því að hann er þarna bara og þýðir ekkert að ýta honum frá, hann verður þarna og ég held bara að óttinn við það að gleyma texta, muna ekki lagið eða … en það er samt já, það er samt eitthvað spennandi við það að geta tekist á við það og þegar á hólminn er komið að gefa þannig eftir að maður geti farið inn í það sem maður hefur verið að undirbúa.1
Eins og sænski sálfræðingurinn Maria Sandgren bendir á þá virkar einmitt mótsagnakennt að óperusöngvarar skuli óttast það sem þeir kunna best, það er að syngja og leika á sviði. Það er þó hugsanlegt að óttinn stafi af því að söngvarar geri miklar kröfur til sín og óttist því að gera mistök. Sandgren bendir einnig á að ótti sé andlegt ástand sem dragi úr mætti söngvara og geti birst rétt fyrir sýningu eða á meðan á henni stendur. Hún segir að ef söngvari ráði ekki við óttann geti það orðið til þess að hann hætti jafnvel að geta starfað sem söngvari.2 Niðurstöður úr rannsókn Sandgren sýndu að sviðsótti tengist röddinni og andlegu jafnvægi söngvarans en er ekki beint ótti við að standa á sviði.3 Eitt af því sem söngvarar hafa áhyggjur af er að vegna kvefs eða annarra líkamlegra kvilla geti þeir ekki gert sitt besta. Án söngvara er auðvitað engin óperusýning og því hvílir gífurleg ábyrgð á óperusöngvurum og ekki óeðlilegt að þessari ábyrgð fylgi streita.4
Þýsku sálfræðingarnir Susanne Gorges, Georg W. Alpers og Paul Pauli rannsökuðu tengsl sviðsótta og félagsfælni. Þau komust að því að þeir sem teljast vera haldnir sviðsótta eru oft hræddir við neikvæð viðbrögð áhorfenda og gagnrýnenda en eru ekki félagsfælnir að öðru leyti. Einnig bentu niðurstöðurnar til þess að þeir sem þjáðust af sviðsótta væru þeir sömu og væru haldnir fullkomnunaráráttu.5 Á sviði eru söngvarar meðvitaðir um að þeir eru berskjaldaðir og dæmdir af áhorfendum sem láta það í ljós hvort þeim líkar söngurinn eða ekki, segir Sandgren í doktorsritgerð sinni.6 Eins og Sólrún hefur bent á, þá þarf söngvari sem stígur á svið þrátt fyrir allt á ákveðinni taugaspennu að halda. Hann þarf hins vegar að kunna að beisla spennuna eða óttann og nýta hann sér í vil. Þannig þarf óttinn að umbreytast í nokkurs konar tilhlökkun eða spennu sem söngvarinn hefur samt vald á.7 Til að hafa þess konar vald þarf söngvarinn að vita að hann geti treyst æðri máttarvöldum, sjálfum sér, söngtækninni og öllum fyrirbyggjandi aðferðunum sem hann hefur notað. Þannig tengist valdið yfir óttanum og raddheilsan órjúfanlegum böndum en sá sem ekki getur treyst rödd sinni á það á hættu að missa tökin og þá tekur óttinn völdin.8
Viðmælendur mínir, til dæmis Ingveldur Ýr, virðast vinna gegn óttanum með líkamsrækt, íhugun, bænum og andlegum æfingum.9 Sandgren komst hins vegar að því í sinni rannsókn að hennar viðmælendur, sænskir óperusöngvarar, huguðu fyrst og fremst að líkamlegri heilsu. Viðmælendur hennar virtust telja að með því að halda líkamlegri heilsu í jafnvægi gætu þeir forðast ótta við mistök, raddleysi eða að áhorfendum líkaði ekki söngur þeirra.10 Viðmælendur mínir virðast hins vegar tengja raddheilsu við jafnvægi á líkama og sál og virðast þannig ná að umbreyta óttanum á jákvæðan hátt.
Það var Sólrún sem komst svo skemmtilega að orði þegar hún sagði að flestar manneskjur væru með óttann í farteskinu en hún væri sannfærð um að óttinn væri dýrmætur. Hún segir: „Ef við hugsum um óttann sem bundna orku sem þú nærð að nýta er óttinn fjársjóður.“11
Hún hafði lent í radderfiðleikum vegna ofnæmis sem hún hafði fyrir ákveðinni tegund farða. Þessar efasemdir um að röddin yrði í lagi, enda þótt lausn hefði fundist og annars konar farði væri notaður, varð til þess að óttinn magnaðist. Það sem bjargaði Sólrúnu voru orð vinar hennar sem hafði sagt henni frá aðferðum til að breyta óttanum í jákvæða orku.12 Sólrún bætir einni óttasögu við:
Ég fer inn í þennan ótta. Ég læt hann gjörsamlega ná valdi á mér, heltaka mig. Þegar ég kem svo út á sviðið þá er þetta orðin svo mikil orka að ég skein alveg bara á sýningunni. Og þetta var svo mikil sönnun fyrir mér, hvað maður getur transpónerað orkunni. 13
Gunnar segir að óttinn sé tilfinning sem við höfum öll kynnst og þurfum að læra að lifa með. Þeir sem þurfi að tala, spila eða syngja opinberlega finni sumir fyrir því að óttinn taki völdin og þá geti viðkomandi ekki sýnt hvað í honum býr. Eftir situr aðeins gremja og reiði. Ef sá hinn sami reynir ekki að læra af reynslunni er viðbúið að óttinn verði enn sterkari næst þegar stigið er á svið.14 Dylan Savage píanóleikari og greinahöfundur hefur skrifað um aðferð sem þróuð var til að hjálpa tónlistarmönnum að takast á við óttann. Aðferðin byggist á því að tónlistarmaðurinn lærir að komast í ákveðið hugarástand til að nýta óttann sér í vil. Þetta hugarástand hafa ýmsir afreksíþróttamenn þróað með sér. Upphafsmaður aðferðarinnar, Don Greene íþróttasálfræðingur, var sannfærður um að sama aðferð gæti reynst tónlistarmönnum vel. Í greininni er haft eftir Greene að hann sé þess fullviss að ástæða þess að tónlistarmenn endist í sínu erfiða starfi sé sú að þeir læri að komast í hugarástand sem breytir ótta í jákvæða orku.15 Viðmælendur mínir sem hafa náð að umbreyta óttanum og nota hann sér í vil vita hvað átt er við. Eins og Sólrún segir þá er orkan sem söngvarinn býr yfir þegar óttinn verður að jákvæðri orku svo mögnuð að viðkomandi er óstöðvandi.16
Ef við ákveðum að óttinn sé fjársjóður get ég ímyndað mér að við höfum náð ansi góðu valdi á einhverjum þeirra andlegu aðferða sem ég hef fjallað um hér að framan. Ef óttinn er vinur okkar sem hjálpar okkur gegnum erfiðar sýningar þá hljóta traustið og trúin sannarlega að vera til staðar.
Greinin er byggð á BA ritgerð höfundar, ritgerðina í heild sinni má lesa hér
1 Viðtal við Sverri Guðjónsson, 1. október 2009, 8.
2 Sandgren, Health Anxiety Instead of Performance Anxiety Among Opera Singers, 468.
3 Sandgren, Health Anxiety Instead of Performance Anxiety Among Opera Singers, 472.
4 Sandgren, Becoming and Being an Opera Singer, 66.
5 Gorges, Alpers ofl, Musical performance anxiety as a form of social anxiety?, 67-71.
6 Sandgren, Becoming and Being an Opera Singer, 66.
7 Viðtal við Sólrúnu Bragadóttur, 21. október 2009, 7a.
8 Viðtal við Ingveldi Ýr Jónsdóttur, 10. nóvember 2009, 3.
9 Viðtal við Ingveldi Ýr Jónsdóttur, 10. nóvember 2009, 3.
10 Sandgren, Health Anxiety Instead of Performance Anxiety Among Opera Singers, 469.
11 Viðtal við Sólrúnu Bragadóttur, 21. október 2009, 7a.
12 Viðtal við Sólrúnu Bragadóttur, 21. október 2009, 8a.
13 Viðtal við Sólrúnu Bragadóttur, 21. október 2009, 8a.
14 Viðtal við Gunnar Guðbjörnsson, 5. nóvember 2009, 4a.
15 Savage, The Answer to Performance Anxiety, 26.
16 Viðtal við Sólrúnu Bragadóttur, 21. október 2009, 8a.