Með tóbakspontu í pilsvasanum-Af tóbaksháttum kvenna

„Þegar Jóhann á Felli, var orðinn stúdent frá MS og kom heim til sín að Felli, þá var móðir hans búin að kaupa sígarettur og eldspýtur. Hún lét það ásamt öskubakka inn í herbergið hans fyrstu nóttina sem hann var heima. Þegar hann spurði til hvers hún væri að þessu svaraði hún, að nú væri hann orðinn stúdent og þá yrði hann ekki fullorðinn fyrr en hann færi að reykja.“ ¹.

-
Árið 1997 sendi Þjóðháttadeild Þjóðminjasafns Íslands spurningalista til eldra fólks varðandi tóbakshætti fyrri ára. Þar var meðal annars spurt út í tóbaksnotkun kvenna, hvort hún hafi þótt fín eða subbuleg og hvernig tóbaks þær hafi neytt. Það þarf svosem ekki að koma á óvart að úr svörum heimildarmanna sé það helst að ráða að reykingar og önnur tóbaksnotkun hafi þótt mikið karlasport – staðfesting karlmanna fyrir sjálfum sér og öðrum að þeir væru komnir í fullorðinna manna tölu: Orðnir alvöru karlmenn.

Maður fæddur 1914 úr S-Múlasýslu sem alla tíð hafði óbeit á tóbaki segist muna eftir því að fullorðnir menn hafi gefið unglingum tóbak til að vita hvernig þeir þoldu það, og að þeir sem fóru „að spúa og æla“ hafi orðið að athlægi hinna eldri sem töldu lítið mannsefni þann sem þoldi illa tóbak. Tóbak var svo sannarlega prófraun á karlmennsku. Þessi sami heimildarmaður hefur á orði hve ískyggilegt það sé hvað kvenfólk sé farið að reykja í miklum mæli: „Ljótt er að sjá karlmenn nota þetta en þó yfirgengur allt saman að sjá ungar stúlkur reykja“². Flestum aðspurðra bar saman um að notuðu konur tóbak hafi þær reykt sígarettur - þær þóttu fínastar; það var „dömulegt“ að reykja - en að það hafi verið sjaldgæft að þær tækju í nefið eða upp í sig.

Kvenskörungar og skítugir niðursetningar
Nokkrir nefna þó konur sem notuðu neftóbak og voru það þá rosknar konur, almúgakonur („Það var nú meiri sóðaskapurinn þegar svínin lutu ofan á mann til að kyssa mann“³) eða þær sem hafði verið ráðlagt það við sjóndepru. Einhverjir nefna að einstaka kona hafi reykt pípu: „Aðeins eina konu veit ég um sem reykti skrotóbak. Hún fékk skrotuggur frá manni sínum þegar hann hafði notið þeirra, þurrkaði þær og reykti svo í járnpípu,“ segir maður úr Rangárvallasýslu fæddur 1910⁴. Annar maður segir gamla konu í sveit sinni hafa tekið í nefið. Hafði hún þá sem stelpa verið látin skera tóbak á fjöl fyrir aðra og byrjað að taka eitt og eitt korn í nefið og vanist þannig á tóbak. Sagði hann konuna hafa farið leynt með það að hún geymdi tóbakspontu í pilsvasanum⁵. Þónokkuð margir heimildarmanna nefna að minnsta kosti eina konu sem þeir vissu til að tæki í nefið og það virðist hafa verið heldur algengt þó ekki allir hafi vitað af því. Einn segist fyrst hafa séð tóbaksílát fyrir konur á Árbæjarsafninu, merkt „dömubaukur“ og að þá hafi hann sagt við sjálfan sig: „ja, svei!“⁶.
Til sveita var alsiða að tóbakið væri geymt í hrútspungum. Hver veit hvaða áhrif það hafði á hve miklu hornauga það var litið að konur fengju sér í nefið eða settu upp í sig að efnið var geymt í pung, kynfærum karldýrs. Áður en sígarettan kom til sögunnar, sérstaklega fyrir hernám, var tóbaksnotkun auðvitað karlmannsiðja og eru viðhorf til þeirra örfáu kvenna er vitað var til að neyttu tóbaks vitanlega mismunandi. Sumir minnast kvenskörunga úr sveitum sínum sem hafi verið sterkir og dugmiklir, unnið karlmannsstörf og tekið í nefið en aðrir nefna bara skítuga niðursetninga og brussur sem ekki kunnu að vera meðal manna.

Stúlkur, karlmannsleysi og staðgenglar
Svo virðist þó sem sígarettureykingar hafi alltaf verið nokkuð vel séðar, bara ef konur kunnu sig við þær samanber að glenna sig ekki með rettu á götum úti, en það þótti algjörlega óviðeigandi. Ef marka má fyrrnefndan mann úr S-Múlasýslu virðast konur hafa byrjað að reykja hér á landi um miðjan þriðja áratuginn. Segir hann fyrstu konurnar sem hann sá reykja hafa notað munnstykki; eitthvað sem að hans sögn var aðeins tískufyrirbrigði um 1925-26 og hann hafi svo ekki séð síðar⁷. Fleiri nefna að konur hafi ekki verið farnar að reykja fyrir alvöru fyrr en eftir hernám og ber þá flestum saman um að vanalega hafi þær byrjað seinna en strákar - oftast eftir tvítugt.

Á tímabili var sú ályktun almennt dregin að giftar konur reyktu ekki og að þær konur sem reyktu hafi gert það af karlmannsleysi. Þar sem konur neyttu yfirleitt ekki sígarettna sinna á almannafæri er erfitt að fullyrða um þetta - en þó er ályktunin athyglisverð fyrir þær sakir að hún afhjúpar það að einhverju leyti hvað sígarettan táknar og kemur upp um ímynd hennar sem reðurtákns í leikriti hversdagsins. Auk þess fær hún mann til að spyrja sig á hvaða hátt sígaretta sé staðgengill karlmanns.

Dýrkeypt frelsi?
Með tilkomu sígarettunnar jókst tóbaksnotkun og einskorðaðist nú ekki við „roskna karlmenn“, heldur fóru nú „konur, stúlkur og unglingar að reykja í stórum stíl“⁸. Karlkyns heimildarmönnum ber mörgum saman um að konur hafi farið að reykja vegna fyrirmynda í bíómyndum þar sem allir helstu leikararnir höfðu sígarettu milli fingranna. Algengustu tegundir sem taldar eru upp eru Commander (Comminn), Elephant (Fíllinn), Teofani, Camel, Pall Mall, Philip Morris, Lucky Strike og Chesterfield. Langflestir nefna Commander en það virðist hafa verið algengasta tegundin og var til hér fyrir stríð eins og Fílllinn. Chesterfield þóttu fínastar en þær komu með hermönnunum ásamt Lucky Strike, Camel og fleirum.
Það er freistandi að draga þá ályktun að reykingar kvenna hafi aðeins verið samþykktar af samfélaginu vegna markaðssetningar. Sígarettan er karlmennskutákn en þykir í senn mystísk og dömuleg. Í mars árið 1929, langt, langt í burtu frá lúsugum sveitum Íslands, gengu nokkrar konur niður 5. breiðgötu New York borgar og kveiktu, fyrir tilstuðlan Edwards Bernays frumkvöðuls á sviði almannatengsla (sem var náfrændi og lærlingur Sigmunds Freuds), á „kyndlum frelsisins“ í formi Lucky Strike sígarettna – að því er þær sögðu í nafni kvenréttinda. Fæsta grunaði þó að Bernays hafði verið falið það verkefni að stuðla að aukinni neyslu kvenna á sígarettum, og fengið væna summu greidda fyrir það verkefni frá The American Tobacco Company. Því þó hnefi feðraveldisins sé þrjóskur sýnir sagan okkur að hann er vanalega tilbúinn að slaka örlítið takið á ólinni ef honum er valda eða gróða von af samfélagshópnum sem hangir í henni. Einn heimildarmanna Þjóðháttadeildar, karlmaður fæddur 1919 úr Eyjafjarðarsýslu, nefnir einmitt jafnrétti kynjanna í sömu hendingu og þá aukningu sem hafi orðið á sígarettureykingum kvenna og bætir við að e.t.v. sé þetta jafnrétti ekki svo eftirsóknarvert eftir alltsaman. Má skilja á máli hans að hann telji illa farið með dýrmætan kvenlíkama með reykingum og segist spyrja ungar, reykjandi stúlkur að því hvort ætlun þeirra sé að safna sér í brjóstakrabba⁹.

Teofani-daman og skroskassið

Athyglisvert er að bera saman hið karlmannlega og hið dömulega við sígarettuna en það er til marks um þessa ótrúlega vel heppnuðu markaðssetningu að einn og sami hluturinn geti verið tákn bæði kven- og karlmannleika, að sígarettur hafi orðið hið „kvenlega“ tóbak en samt haldið karlmennskustimplinum sem gamla tóbakið hafði.
Með sígarettupökkunum fylgdu framan af myndir sem fólk safnaði og nefna flestir Teofani tegundina í því samhengi. Einn heimildarmanna sem var þjóðminjavörður¹⁰ segir það hafa verið skipa- og landslagsmyndir, myndir úr Íslendingasögunum og myndir af leikkonum. Flestir virðast muna eftir leikkonumyndunum og nefnir ein heimildarkona að skilaboðin með myndunum hefðu verið hve fínt það væri að reykja¹¹. Árið 1930 var Teofani keppnin haldin; ef til vill fyrsta fegurðarsamkeppni hér á landi. Hún gekk fyrir sig eins og segir á myndinni hér til hliðar. Fólk átti að senda inn myndir af þeirri stúlku sem það vildi greiða atkvæði.
Víst er að myndirnar juku sölu á sígarettunum, þær fólu í sér bein skilaboð til kvenna og báru vott um að með sígarettureykingum hefði fólk ákveðið borgaralegt forskot á lúsuga lýðinn sem notaði skro, snus og neftóbak.

Sögur heimildarmanna af tóbaksháttum á þeirra yngri árum er skemmtilegt að bera saman við tóbakshætti í dag því það er auðvelt að fullyrða að nú þyki reykingar hérlendis ekki frekar karlmannlegar né kvenlegar jafnvel þó rannsóknir bendi til þess að konur og karlar byrji að reykja af mismunandi ástæðum. Það er aftur á móti ótrúlegt hve viðhorf til neftóbaks virðist hafa breyst lítið – hafa staðið í stað. Á opinberum vettvangi heldur nef- og munntóbaksnotkun áfram að vera karlmanna fyrir utan einstaka skass og frenju. Í raun er þannig ekkert því til fyrirstöðu að framleiðendur munntóbaks taki sér Edward Bernays til fyrirmyndar – já eða þá sem stóðu að Teofani og öðrum sígarettufyrirtækjum með svipaða markaðssetningu. Með því að smella fingrum er hægt að umbylta ríkjandi viðhorfi til hlutanna: Það er að segja ef maður er réttur maður – á réttum tíma.

Heimildir:
Þjóðháttadeild Þjóðminjasafns Íslands: Skrá 92. Tóbakshættir.