Ljóst er að ákveðin stofnanavæðing hefur orðið hér á landi hægt og bítandi en nú má sjá ákveðið afturhvarf til heimilisins þar sem lífsgæði fólks eru tekin til skoðunar í auknum mæli. Heimilið er gjarnan talið eitt gleggsta dæmið um það hvernig fólk myndar tilfinningaleg tengsl við staði og í mörgum tilvikum verður það að órjúfanlegum þætti í lífi þess. Þessu hefur verið lýst á þann hátt að einstaklingnum líði eins og heimilið sé hluti af honum og hann hluti af heimilinu.
Ljóst er að ákveðin stofnanavæðing hefur orðið hér á landi hægt og bítandi en nú má sjá ákveðið afturhvarf til heimilisins þar sem lífsgæði fólks eru tekin til skoðunar í auknum mæli. Heimilið er gjarnan talið eitt gleggsta dæmið um það hvernig fólk myndar tilfinningaleg tengsl við staði og í mörgum tilvikum verður það að órjúfanlegum þætti í lífi þess. Þessu hefur verið lýst á þann hátt að einstaklingnum líði eins og heimilið sé hluti af honum og hann hluti af heimilinu. Tala má um eins konar „líkömun“ þess að búa á tilteknu heimili (Manzo, 2005). Það að vera heima felur í sér þægindatilfinningu og að finnast maður geta gengið að hlutum vísum án þess að þurfa að hugsa sérstaklega um þá því eftir langa búsetu þekkja íbúar hvern krók og kima á heimilinu. Í skrifum fræðimanna er heimilið oft talið hafa jákvæða merkingu í huga fólks. Því er lýst sem einhvers konar griðastað þar sem fólk getur lifað frjálsu og óheftu lífi í skjóli þeirrar lagalegu og siðferðilegu verndar sem einkalífið nýtur. Margir fræðimenn á sviði öldrunar leggja áherslu á hin tilfinningalegu tengsl sem fólk myndar við heimili sín á langri ævi sem í flestum tilvikum hefur mótast af fjölbreyttum atburðum og samskiptum. Því er það sjónarmið algengt að mikilvægt sé fyrir fólk að fá tækifæri til að búa sem allra lengst á sínu upprunalega heimili (Kristín Björnsdóttir, 2008).
Samkvæmt rannsókn Sólborgar Sumarliðadóttur (2008) kemur fram að lífsánægja eldri borgara er meiri hjá þeim sem búa heima en þeim sem dvelja á stofnunum, einkum hjúkrunarheimilum. Á heimili er betri aðstaða til samskipta við fjölskyldu og vini sem skiptir miklu máli fyrir hinn aldraða. Á heimavelli er hann öruggur og þar ræður hann. Aðstæður allar og umhverfi er kunnuglegt, allar minningarnar, sem eru tengdar heimilinu, og félagsleg tengsl bæta öryggistilfinninguna.
Heimilið tengist einnig fjölskylduböndum og verður, í einhverjum tilvikum áframhaldandi áningar- og griðarstaður annarra fjölskyldumeðlima. Hugsanlegt er að forsendur samskiptanna breytist þegar foreldrar, afi eða amma fara inn á hjúkrunarheimili eða stofnun. Þeirra ævilangi vettvangur er þar með horfinn og þar af leiðandi vald þeirra á eigin heimili.
Spurningalistakönnunin ICEOLD var gerð árið 2008 með úrtaki 1189 einstaklinga 65 ára og eldri, búsettum á Íslandi. Svarhlutfallið var 65,8% og þar af voru 368 einstaklingar sem bjuggu einir. Helstu niðurstöður í rannsókninni voru þær að aldraðir einstaklinga sem búa einir fá mestu aðstoðina frá dætrum sem ekki búa á heimilinu. Minnst fengu þeir aðstoð frá sonum sínum sem ekki bjuggu á heimilinu. Aldraðir voru almennt ánægðir með lífið, sjaldan einmana og bjuggu við góða heilsu (ICEOLD,2008). Könnunin var, sem fyrr segir, gerð á einstaklingum sem héldu enn eigið heimili. Aldraðir inni á stofnunum voru ekki með í úrtakinu. Auk þess var rannsóknin megindleg og aðrir viðamiklir þættir ótilgreindir. Samkvæmt Hagstofu Íslands tilheyrðu 7,5% þjóðarinnar hópnum 65 ára og eldri árið 1950 og árið 2009 voru 11,6% þjóðarinnar í þessum hóp. Þessi þróun mun halda áfram og spár gera ráð fyrir því að árið 2050 verði 23,1% þjóðarinnar 65 ára og eldri. Vegna aukinnar ævilengdar verða mestar breytingar á hlutfalli mjög aldraðra, það er að segja 80 ára og eldri, og verða þeir 8,3% landsmanna árið 2050 (Hagstofa Íslands). Þann 1. janúar 2009 voru 12.749 einstaklingar 70 ára og eldri ýmist einhleypir, ekklar, ekkjur eða skildir að lögum; einhleypir voru 2288 manns (Hagstofa Íslands). Í stefnu íslenskra stjórnvalda er miðað að því að aldraðir dvelji sem lengst heima með tilheyrandi þjónustu heim ef þess gerist þörf. Með þessu er stuðlað að bættri og lengri búsetu aldraðra á eigin heimilum (Heilbrigðis- og Tryggingamálaráðuneytið, 2003).
Mikilvægi samskipta
Samskipti eru talin einn af áhrifaþáttum heilbrigðis og því mikilvægt fyrir alla að vera í góðum samskiptum þar sem þau geta bætt líðan fólks á hvaða aldri sem er. Maður er manns gaman, en tækni og hraði nútímans breyta samskiptaháttum og breikka bilið milli þeirra sem búa við mikið annríki og þeirra sem sitja hjá, einmana mitt í hringiðu annríkis og offramboðs (Ingibjörg Hjaltadóttir og Sigrún Gunnarsdóttir, 2002). Hins vegar skiptir innihald samskiptanna máli og þær væntingar sem gerðar eru til samskiptanna. Ólíkt getur verið að eiga samskipti við jafnaldra sína og svo þá sem mun yngri eru. Að sjálfsögðu fer þetta eftir persónuleika hvers og eins en mikilvægt er að átta sig á því að til þess að eiga góð samskipti eins og Ingibjörg og Sigrún (2002) leggja áherslu á, þá þurfa viðmælendur þínir að hafa tilkall til umræðunnar, skynja talsmáta og hugsunarhátt á sama veg og þú sjálf/ur. Þetta næst ekki aðeins fram með jafnöldrum, en einnig sömu fjölskyldu sem deilir með þér minningum og tengingum sem ná dýpra en svo margt annað í daglegu lífi.
Daatlands og Herlofsson (2004) gerðu rannsókn á 75 ára og eldri einstaklingum, búsettum í Noregi, Englandi, Þýskalandi, Ísralel og á Spáni. Þetta er evrópsk rannsókn um fjölskyldutengsl. Rannsóknin er kölluð (OASIS) sem þýðir „elli og sjálfsforræði – þáttur þjónustukerfa og samstaða innan stórfjölskyldunnar“. Í ljós kemur að 84% norskir aldraðir fá mestan stuðninginn frá fjölskyldunni og 71% þeirra frá vinum; 84% enskra einstaklinga fá mestan stuðninginn frá fjölskyldunni en 69% þeirra frá vinum. 65% þýskra einstaklinga fá mestan stuðning frá fjölskyldunni og 62% þeirra frá vinum; 86% spænskra einstaklinga fá mestan stuðningin frá fjölskyldunni og 66% þeirra frá vinum; 66% ísraelskra einstaklinga fá mestan stuðningin frá fjölskyldunni en 53% þeirra frá vinum (Daatland og Herlofsson, 2004). Ljóst er að fjölskyldan gegnir veigamiklu hlutverki í lífi aldraðra einstaklinga hjá Evrópuþjóðum og með aukinni fjarlægð vegna breyttrar búsetu og aðstæðna slitna mikilvæg tengsl sem stuðla að almennu heilbrigði, eins og rakið hefur verið hér að ofan.
Viðhorf aldraðra á Íslandi
Nokkrar kannanir hafa verið gerðar á viðhorfi aldraðra til hinna ýmsu mála er snerta þá. Reykjavíkurborg lét gera þrjár kannanir á viðhorfi og högum eldri borgara á árunum 1999, í desember árið 2006 til janúar 2007 og í nóvember 2007 til janúar 2008. Í könnuninni árið 1999 var aldurshópurinn 65 til 80 ára, í könnuninni í desember árið 2006 til janúar 2007 var aldurshópurinn 67 til 80 ára og í könnuninni í nóvember árið 2007 til janúar 2008 var aldurshópurinn 80 ára og eldri (Velferðarsvið Reykjavíkur). Þrjár sjálfstæðar kannanir voru gerðar á vegum Reykjavíkurborgar á tímabilinu 1999 – 2007: Það sem vekur athygli í þessum þremur könnunum er að einbúandi aldraðir eru frá tæplega 32% upp í tæp 58% og frá 68,3% upp í 78,2% svarenda eru aldrei einmana þrátt fyrir fjölda þeirra sem búa einir. Það er umhugsunarefni hvað einsetufólk er sjaldan einmana. Það má jafnvel gefa sér að sjálfstæð búseta hafi í för með sér vald á aðstæðum og eðlilegra flæði og umgang nærfjölskyldunnar.
Þróunin á Íslandi er óneitanlega lituð af bágu efnahagsástandi og í kjölfarið er heimaþjónusta til aldraðra skorin niður og gerðar eru strangari kröfur um vanfærni þeirra sem eiga að njóta hennar. Ýmis hagfræðileg úrlausnaratriði hafa litið dagsins ljós og margir fræðimenn hafa sýnt fram á hagkvæmni þess að veita fólki þjónustu heim. Þetta er enda stefna allra sveitarfélaga á Íslandi í dag en henni hefur ekki endilega verið framfylgt af jafn mikilli natni og þörf er á. Í heimaþjónustu er enginn kostnaður í yfirbyggingu og stærra starfsmannahald eins og gengur og gerist á stofnun. Styrkurinn í því að fá þjónustu heim er óumdeildur fyrir marga eldri borgara sem þurfa einungis brotabrot af þeirri þjónustu sem veitt er inni á stofnunum, en sú litla þjónusta getur haft mikið að segja fyrir lífsgæði og heilsufar til lengri tíma litið.