Miklatún

Almenningsgarðar fyrirfinnast í flestum borgum heims. Á Íslandi náðu almenningsgarðar ekki rótfestu fyrr en í byrjun 20. aldar. Í þessari ritgerð verður fjallað um Miklatún en hugmyndir um að gera almenningsgarð þar komu ekki fram fyrr en um miðja 20 öld. Miklatún er miðsvæðis í Reykjavík á svæði sem afmarkast af Flókagötu, Lönguhlíð, Miklubraut og Rauðarárstíg. Hér verður skoðað hvernig þróun garðsins hefur átt sér stað og hvernig Reynir Vilhjálmsson landslagsarkitekt kemur að hönnun garðsins, en skipulag garðsins í dag er unnið eftir hönnun hans. Reynt verður að rýna í rýmismyndun, flæði, formfræði og hugmyndafræði Miklatúns.

Árið 1925 var Magnús Júl, læknir og bæjarfulltrúi var eigandi túnsins. Hann rak þar búskap um nokkurt skeið og nefndi býlið Klömbur eftir samnefndu býli í V-Húnavatnssýslu. Árið 1934 keypti Christian Christensen Klömbur og byggði þar svínasláturhús og reykhús. Í lok seinni heimstyrjaldar leysti bæjarsjóður landið til sín, en bæjarhúsin sjálf voru ekki rifin fyrr en árið 19651.

Frá því að bæjarsjóður tók yfir túnið hafa verið ýmsar vangaveltur yfir því hvernig landinu skyldi ráðstafað. Skólagarðar voru t.d. starfræktir þar frá 19482. Hugmyndir voru uppi um að reisa ráðhús borgarinnar á Miklatúni3, leikhús4 og Menntaskóla5. Vorið 1957 bauð bæjarráð Reykjavíkur til hugmyndasamkeppni um skipulag á Klambratúni. Tilgangurinn var að fá úr því skorið hvort byggja ætti á svæðinu eða halda því óbyggðu og gera það að almenningsgarði. Dómnefndin hafði við mat sitt á úrlausnum sérstaklega í huga6:

„að Klambratún verði aðlaðandi og fjölbreytilegt garðsvæði, þar sem almenningur geti notið hvíldar og skemmtunar í rólegu og fögru umhverfi, og skipulag garðsins sé þannig, að gott yfirlit fáist um allan garðinn, og gott samræmi sé á milli opnu svæðanna og gróðursins. Þýðingarmikið atriði er einnig, að gangstígar séu þannig lagðir, að þeir skipti garðfletinum fallega og liggi eðlilega með tilliti til umferðar um garðinn."7

Gefin voru verðlaun fyrir þrjár best heppnuðu tillögurnar að mati dómnefndar og var tillaga Reynis Vilhjálmssonar sú þriðja í röðinni. Reynir fjallar um tillögu sína með þeim hætti að Reykjavíkurbær yrði að gera ráð fyrir nægu athafnarými fyrir borgarbúa, unga sem aldna í sínu bæjarskipulagi. Þar sem hverfi væru orðin of þéttbyggð yrði að leitast til þess að koma upp almenningsgörðum og barnaleikvöllum.

Reynir skipti garðinum í þrjú megin; leiksvæði, dvalarsvæði og umferðarsvæði. Hann lagði helming garðsins undir leiksvæði með boltavöllum, þrjá leikvelli umvafða gróðri og vaðtjörn. Þar gerði hann ráð fyrir mörgum bekkjum. Innan leikvallanna þriggja vildi hann hafa vírnetsgirðingu sem myndi verja trjágróður fyrir skemmdum. Dvalarsvæðin voru ráðgerð inni í miklum skógi sem myndi einangra svæðin svo fólk gæti fundið skjól og frið. Í norð-austurhluta garðsins, þar sem hæðarfall er mest, er svæðið formað eins og skál með leiksviði. Hann taldi skálina tilvalda til sólbaða og ágætis áhorfendasvæði við útisamkomur. Reynir vill ekki planta þéttum gróðri uppvið götur umhverfis garðinn heldur halda grasflákum sem gera það að verkum að garðurinn virki léttari8. Ekkert varð úr framkvæmdum á túninu fyrr en uppúr 1960, en þá ákvað borgarstjórnin að hefja skyldi undirbúning að almenningsgarði þar9. Horfið var frá því að fylgja tillögum úr samkeppninni 1957 því viðhorf til svæðisins hafði breyst.10.

Framkvæmdir við garðinn töfðust að einhverju leyti vegna gatnagerðaframkvæmda við Miklubraut en þær leiddu þó af sér að jarðveg til upphækkunar garðsins þurfti ekki að flytja langan veg11. Það leiddi til þess að í fimm ár var moldrok í Hlíðahverfi og Norðumýrinni íbúum til mikillar armæðu. Framkvæmdir við gerð garðsins hófust um miðjan sjöunda áratuginn eftir nýrri tillögu um skipulag skrúðyrkjugarðs og að henni komu Reynir Vilhjálmsson, sem þá var nýútskrifaður landslagsarkitekt, og Hafliði Jónsson garðyrkjustjóri Reykjavíkur.

Þann 31. október árið 1964 var reist og vígð stytta Einars Benediktssonar á hundrað ára afmæli skáldsins 12. Árið eftir féllst borgarráð á skipulagsuppdrátt af Klambratúni og lagt var til að framkvæmdir við verkið yrðu unnar á fimm árum13.

Á þessu tíu hektara svæði var gert ráð fyrir húsi sem í væri sýningarskáli, veitingahús, almenningssalerni og aðstaða fyrir garðvörð. Ráðgerð voru bílastæði meðfram Flókagötu sem yrðu aðskilin frá götunni með limgerði og rúmuðu um 110 bíla. Einnig var gert ráð fyrir bílastæðum meðfram Rauðarárstíg fyrir 35 bíla. Sunnan við veitingahúsið var gert ráð fyrir hellulögðu svæði sem gæti komið að góðum notum við útiveitingar. Þar áttu að vera tvær ferhyrndar tjarnir fyrir gróður, ein löng endurspeglunartjörn og stór vaðtjörn fyrir börn að leika sér í, auk bekkja, blóma og runnabeða. Vestan sýningarhússins átti að vera höggmyndagarður og garður sem hannaður var með þarfir blindra og sjónskertra í huga. Einn gæsluvöllur staðsettur í suðvestur horni garðsins átti að vera með leiktæki frábrugðin öðrum. Við gæsluvöllinn liggja tvö önnur leiksvæði og í öðru þeirra var miðað við að kenna börnum umgengni í návist gróðurs en í hinu var gert ráð fyrir frjálsum leik. Einn veigamesti punktur garðsins er stytta af Einari Benediktssyni og hörpunni. Stærð hennar og gerð krefst þess að henni sé ætlað mikið rými þess vegna er hún staðsett við enda grasflatar sem nær þvert yfir garðinn og er lögun hennar miðuð við lögun hörpunnar. Að baki styttunnar er hávaxinn trjágróður sem lokar fyrir útsýni út á Miklubraut. Annar veigamesti punktur garðsins er staðsettur í norðaustur horni garðsins. Jaðar hornsins er talsvert hærri en landsins í kring, lækkar niður og myndar skál. Þar er gert ráð fyrir samkomustað og ætti botnflötin helst að vera malbikuð. Reiknað var með þeim möguleika að þar mætti hafa skautasvell á veturnar. Nær Lönguhlíð er gert ráð fyrir stórum leikvelli fyrir hvers konar boltaleiki og mætti þar einnig halda áramótabrennu. Gert var ráð fyrir sólbaðsaðstöðu í gróðuhvömmum. Í garðinum var ráðgert athafnasvæði fyrir starfsfólk garðsins og átti það að vera sem mest lokað frá aðalgarðinum. Stígar garðsins áttu að vera hellulagðir eða malarbornir14.

Þegar báðir uppdrættir Reynis Vilhjálmssonar af Miklatúni eru bornir saman, annar frá 1957 og hinn frá 1964, má sjá ákveðna þróun á ferli hans sem landslagsarkitekts. Mörg umhverfis-, eiginda og staka fá að halda sér úr fyrri uppdrætti en eru útfærð á annan máta. Þar ber að nefna leiksvæðin þrjú, vaðtjörn, skálina, boltavöll og grasfláka meðfram götum.

Ef rýnt er í verk lærimeistara Reynis koma greinileg áhrif þeirra í ljós. Einn helsti landslagsarkitekt dana var C. Th. Sørensen kenndi við listaakademíuna í Kaupmannahöfn þegar Reynir var þar við nám. Samhliða námi starfaði Reynir á tveim teiknistofum, hjá Georg Boye og hjá hjónunum Agnete Muusfeldt og Erik Mygind15.

Skálin eða leiksviðið eru undir áhrifum frá Sørensen og einnig notaði hann mikið grasfláka til þess að búa til nokkurskonar skógarjaðar sem afmarkaði garðana. Boye var heillaður af sexköntum og notaði þá í verkum sinna á fimmta áratugnum16. Reynir hefur útfært þessa hugmynd Boye í suðausturhluta garðsins á mótum Miklubrautar og Lönguhlíðar. Áhrif Mygind koma fram í báðum tillögum Reynis af Miklatúni. Þar er hann líkt og Mygind að leika sér að forma svæði og afmarka þau með gróðri auk þess sem flæði milli þeirra gerir rýmin meira spennandi með leiðandi stígum og uppákomum í hverju rými. Agnete var mun lífrænni í formum heldur en aðrir áhrifavaldar Reynis. En þó virðist Reynir hafa sótt til hennar hvernig hún afmarkar bílastæði en þau eru vel afmörkuð frá öðrum rýmum með limgerði. Á limgerðinu eru opnanir þar sem umferð frá bílastæði fer um.

Eftir afhjúpun styttunnar af Einari Benediktssyni þann 31. október 1964 var mikill framtíðarhugur í garðyrkjustjóra Reykjavíkur því miðað var við að garðurinn yrði fullkláraður fimm árum síðar. Stefnt var að því að árið 1965 yrði lokið við alla aðalgangstíga á svæðinu auk þess sem reist yrði bygging. Árið 1966 skyldi vera lokið við gróðursetningu og gengið frá leiksvæðum. Ári seinna átti að vera lokið við tjarnir og svæði í kringum þær sem tengir garðinn við húsið. Allur garðurinn átti svo að vera fullkláraður árið 1968 og vígsluhátíð átti að fara fram á afmælisdegi Reykjavíkur þann 18. ágúst17. Svæðið varð að garði á skot stund því að Reykjavík keypti Gróðrastöðina í Fossvogi og mikill fjölda trjáa stórum sem smáum var fluttur þaðan í garðinn18. Það ásamt lagningu aðalgöngustíga var það eina sem var framkvæmt. Kjarvalsstaðir, Listasafn Reykjavíkur var þó ekki tekið í notkun fyrr en 197319.

Í áætlun Reykjavíkur árið 1974, um umhverfi og útivist í borginni, er rætt um útivistarsvæði borgarinnar. Um Miklatún segir að það sé almennt útivistarsvæði auk þess sem gert er ráð fyrir sparkvelli, gæsluvelli, sem einnig yrði opinn um helgar, garði sérhönnuðum fyrir blinda, leiktækjavelli, mini golf og blóma- og lystigarði með tjörn sem börn gætu leikið sér við með báta sína. Ennfremur var bent á að loka Flókagötu við Lönguhlíð til þess að minnka bílaumferð við túnið20. Því miður varð lítið sem ekkert úr þessari áætlun.

Segja má að hönnun garðsins sé blanda af fúnksjónalisma og módernisma að því leyti að garðurinn býður upp á margar upplifanir. Það er ákveðin hringrás í garðinum eftir stígakerfinu auk þess sem hægt er að ganga í gegnum hann styttstu leið21. Eða eins og Reynir kemst að orði: „Garður er ekki bara hannaður með fegurð í huga heldur þarf hann einnig að hafa notagildi og auka lífsgæði".22

Í dag er mikið flæði í gegnum garðinn og má oft sjá fólk í sólbaði í skálinni. Börn sækja þangað til leikja auk þess sem fullorðnir æfa gjarnan golfsveifluna þar. Einnig er notkun skálarinnar sem sleðabrekku mikil og fólk kemur í garðinn til að iðka skíðagöngu. Notkunin er þó sennilega ekki eins mikil miðað við að garðurinn sé miðsvæðis eða eins og einn íbúi í nágrenni garðsins kemst að orði: " Í dag er hérna slæðingur af fólki, en að jafnaði er ótrúlega fátt fólk hérna. Ég held að þetta sé eitt vannýttasta svæðið í Reykjavík. Miðað við almenningsgarða í útlöndum sem iða af lífi og afþreyingu er undarlega lítið um svoleiðis hér, á þessu líka fína túni".23 Hugsanleg ástæða þess að garðurinn er ekki mikið notaður er að hann var aldrei fullkláraður. Þrátt fyrir það eiga uppákomur sér stað í garðinum t.d. hafa íbúar í nágrenni haft þar hverfagrill og fjölskylduskemmtanir, skátar hafa haft þar uppákomur auk þess sem Kjarvalsstaðir gegna veigamiklu hlutverki í menningarlífi Reykjavíkur.

Til þess að garðurinn nái að þróast í takt við þróun samfélagsins „og verði ekki steinrunninn"24 væri upplagt að hafa í honum garðvörð. Eða eins og Reynir myndi kalla hann, nokkurs konar þróunarstjóra. Þessi þróunarstjóri yrði að þekkja sögu garðsins og hugmyndafræði.

Stækkun höfuðborgarsvæðisins hefur aukist gríðarlega síðastliðin ár og því er krafan um aukið byggingarsvæði mikil. Hugmyndin um þéttingu byggðar er því ein helsta ógn við Miklatún. En vegna aukins íbúafjölda ætti krafa borgarbúa um fleiri andrými í borgarlandslaginu að vega þyngra. En einungis framtíðin mun leiða það í ljós hver afdrif Miklatúns verða.

---

fn1. Páll Líndal. Reykjavík: sögustaður við Sund H-P. Reykjavík. 1987. 181.

2 Páll Líndal. Reykjavík: sögustaður við Sund H-P. Reykjavík. 1987. 181.

3 Sextán staðir voru athugaðir undir ráðhús. (21. jan. 1964). Morgunblaðið. 17.

4 Aðalfundur félags íslenzkra leikara. (14. nóv. 1962). Morgunblaðið. 8.

5 Staðarval Menntaskólans. (1. mars. 1952). Morgunblaðið. 2.

6 Hugmyndasamkeppni um skipulag á Klambratúni. (1957). Tímarit verkfræðingafélgas Íslands. 72.

7 Hugmyndasamkeppni um skipulag á Klambratúni. (1957). Tímarit verkfræðingafélgas Íslands. 72.

8 Hugmyndasamkeppni um skipulag á Klambratúni. (1957). Tímarit verkfræðingafélgas Íslands. 75-77.

9 Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Málasafn borgarstjóra. Askja 810. Miklatún.

10 Skrúðgarður á Klambratúni gerður á 5 árum. (29. feb. 1964). Morgunblaðið. 14.

11 Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Málasafn borgarstjóra. Askja 810. Miklatún.

12 Reynir Vilhjálmsson. (Umræður í vettvangsferð á Kjarvalsstöðum, 6. apríl 2005).

13 Skrúðgarður á Klambratúni gerður á 5 árum. (29. feb. 1964). Morgunblaðið. 10.

14 Skrúðgarður á Klambratúni gerður á 5 árum. (29. feb. 1964). Morgunblaðið. 10.

15 Ungur Íslendingur lærði skipulag skrúðgarða í Höfn. (18. jan. 1962). Morgunblaðið. 11.

16 Annemarie Lund. (2002). Danmarks III Havekunst. Kaupmannahöfn: Arkitektens Forlag. 62.

17 Skrúðgarður á Klambratúni gerður á 5 árum. (29. feb. 1964). Morgunblaðið. 10.

18 Reynir Vilhjálmsson. (Umræður í vettvangsferð á Kjarvalsstöðum, 6. apríl 2005).

19 Páll Líndal. Reykjavík: sögustaður við Sund H-P. Reykjavík. 1987. 98.

20 Borgarskjalasafn Reykjavíkur. Málasafn borgarstjóra. Kassi 107. Útivistarsvæði.

21 Reynir Vilhjálmsson. (Umræður í vettvangsferð á Kjarvalsstöðum, 6. apríl 2005).

22 Reynir Vilhjálmsson. (Umræður í vettvangsferð á Kjarvalsstöðum, 6. apríl 2005).

23 Kl. 14:55. (4. ágúst 2000). Morgunblaðið.

24 Reynir Vilhjálmsson. (Umræður í vettvangsferð á Kjarvalsstöðum, 6. apríl 2005).