Minnið og raunveruleikinn

„Þótt við lifum á póstmódernískum tímum þá ganga flestir sagnfræðingar út frá því að til sé raunveruleiki sem hægt sé að höndla.“ Þannig hófst pistill Unnar Maríu Bergsveinsdóttur, Af minni, sem birtist hér á Hugsandi þann 6. september síðastliðinn. Ég er þessu í rauninni sammála. Það er að segja, ég efast ekki um að flestir sagnfræðingar gera sér grein fyrir því að heimurinn sem við lifum í er raunverulegur — hann er efnislegur og því er hægt að höndla hann. Aftur á móti finnst mér það oft gleymast, kannski einmitt vegna þess að við lifum á póstmódernískum tímum, að til er raunveruleiki sem hægt er að höndla. Mér finnst allavega gjarnan lítið fara fyrir þessum raunveruleika í sögum sagnfræðinga, eða annarra sem þær rita. Sagan gerðist og gerist manna í millum burtséð frá, og í litlum tengslum, við efnisheiminn í kringum þá.

Reyndar er þetta óþarfa harka í garð sagnfræðinga — þeir eru alls ekkert verri en hverjir aðrir fræðingar. Auk þess mætti segja að það væru síst þeir sem ættu að skammast sín fyrir að gleyma raunveruleikanum — miklu nær væri að bölsótast útí fólk eins og fornleifafræðinga. Fornleifafræði, sem bókstaflega byggir á og snýst um efnisheiminn, hefur ekki síður en öðrum fræðigreinum tekist að gleyma raunveruleikanum. Síðustu áratugi, í rauninni allt síðan menningarsögulega fornleifafræðin fór úr tísku á eftirstríðsárunum, hefur markmið fornleifafræðinga verið það að komast „á bakvið“ hlutina sem þeir höndla — yfir í hið óáþreifanlega, sem þar leynist. Þetta er svosem ekkert slæmt í sjálfu sér, þ.e. ég efast ekkert um að það er eitthvað á bakvið hlutina. Hins vegar hefur þetta orðið til þess, í fagi eins og fornleifafræði, að hlutirnir sjálfir, hið efnislega (sem þrátt fyrir allt er viðfangsefni okkar), hefur orðið útundan og gleymst. Efnismenningin er ekki merkingarbær í sjálfri sér — hún er ekki hluti af menningunni (eða hvaða nafni það kann að kallast sem býr að baki) heldur aðeins birtingarmynd hennar. Hlutirnir hafa því enga þýðingu í sjálfum sér heldur bíða þess í myrkrinu að öðlast sess myndlíkinga eða symbóla fyrir eitthvað æðra og betra, eitthvað loftkennt sem býr að baki þeim og er það sem þeir fyrirstilla/tákna.

Greinin sem ég vitnaði í hér í upphafi fjallaði um minnið, en minnið er mikið til umræðu meðal hugvísindafólks almennt nú um stundir. Á Norræna sagnfræðiþinginu í haust var til dæmis haldin frábær málstofa tileinkuð munnlegri sögu og minni og bar aðsóknin þess vitni hve ofarlega á baugi þessi málefni eru. Þar tóku til máls nokkrir fræðimenn og sögðu frá áhugaverðum rannsóknum sínum á ólíkum viðfangsefnum þar sem aðferðum munnlegrar sögu hefur verið beitt. Ég hjó eftir því að nokkrir fræðimannanna nefndu það að viðföng þeirra hefðu nefnt hluti við endurheimt á minningum sínum. Hins vegar þótti mér líka áhugavert hve lítið þessir fræðimenn gerðu úr þessu atriði. Þetta atriði var auðvitað ekki vísvitandi undanskilið, en þar sem ég er sérlegur áhugamaður um samspil manna og hluta langaði mig að leggja orð í belg.

Það er ekki nema eðlilegt að nú, á tímum vaxandi gróða- og efnishyggju, telji menn það óæskilegt að tengjast efnislegum hlutum of nánum, og jafnvel tilfinningalegum böndum. Í fræðilegri og almennri umræðu eru nútímatækni, -fjöldaframleiðsla og -neyslumenning einskonar holdgervingar þeirrar firringar og grunnhyggni sem almennt er talin einkenna líf okkar vestrænna nútímamanna. Að velta fyrir sér sambandi hluta og manna er því, eins og Daniel Miller (1987) hefur bent á, ýmist álitið vitna um hjátrú, blæti eða yfirborðskennd og í alla staði skammarlegt og rangt — og, síðast en ekki síst „óraunverulegt“ eða „óekta“. „Alvöru“ tifinningaleg eða félagsleg tengsl (social relations), og þau sem við í raun eigum að einbeita okkur að, eru þau sem verða til manna á milli.

Undanfarið hafa hins vegar margir fræðimenn gagnrýnt þessa útskúfun efnisheimsins og í staðinn upphafið svokallaða samhverfa (symmetrical) samfélagssýn. Með því móti er ekki verið að skipta súbjektinu út fyrir objektið heldur fremur reynt að skoða samspil þeirra í einum óskiptum heimi, jafnt á samfélagslegum sem einstaklingsmiðuðum plani. Einn þeirra sem þetta hefur gert er mannfræðingurinn Janet Hoskins sem í bók sinni Biographical Objects: How Things Tell the Stories of People’s Lives (1998) sýnir hvernig lífssaga fólks verður ekki sögð nema með tilvísun í þá hversdagslegu hluti sem það umvefur sig. Upphafleg ætlan Hoskins var að gera etnógrafíska rannsókn meðal Kodi fólksins í austur Indónesíu og skrá lífssögu nokkurra einstaklinga. Eftir því sem vettvangsvinnunni miðaði varð henni það hins vegar æ ljósara að saga einstaklinganna var svo samofin sögu hlutanna sem þeir umgengust og notuðu í daglegu lífi sínu að illmögulegt var að skilja þær að. Með því að vera stöðugt flæktir í hversdagslíf fólks, oft með nánum hætti, urðu „venjulegir hlutir“ einskonar handfesta við endurheimt minninga — minninga sem annars hefðu gleymst. Venjulegur hlutur í eigu einstaklings getur því verið annað og meira en það sem hann virðist í fyrstu. Hann getur, eins og Hoskins (1998: 198) kemst að orði, verið „…a pivot for reflexivity and introspection, a tool of autobiographical self discovery, a way of knowing oneself through things.“

Minnið snýst auðvitað um fortíðina og fortíðin er, eins og orðið gefur vísbendingu um, einhver tíð sem var en er nú horfin. Þrátt fyrir þessa staðreynd, að tíminn líður, felst í eðli hlutanna sem við umvefjum okkur í lífinu ákveðin seigla — ákveðinn ódauðleiki. Ef við lítum í kringum okkur sjáum við hluti frá öllum mögulegum tímum — ævaforna fjallgarða, bækur úr síðasta jólabókaflóði, tóftir í túni, hús í byggingu og blóm sem sprungu út í gær. Hið sama á við um persónulegar eigur okkar. Það er því ekki síst í gegnum umgengni okkar við þessa hluti — við raunveruleikann — sem við munum. Því það er í gegnum þá sem við tengjumst hlutum, fólki og stöðum frá öðrum tímum og fléttumst þannig inn í net sögunnar.

Hvert væri til dæmis sameiginlegt minni okkar Íslendinga ef ekki væri forsetabústaðurinn á Bessastöðum, dótið á Þjóðminjasafninu, styttan af Jóni Sig á Austurvelli, þjóðveldisbærinn í Þjórsárdal, stíflan við Kárahnjúka, gjáin á Þingvöllum, Hallgrímskirkja, Gullfoss, Hvids vinstue, fáninn og mannvirkin á Miðnesheiði? Það væri líklega ekki uppá marga fiska, því það eru þessir hlutir sem stöðugt rifja upp fyrir okkur, og beinlínis færa okkur fortíðina.

Fortíðin er á meðal vor — þess vegna munum við hana.