Ég byrjaði í júlí 2005 að undirbúa ferð mína til Yunnan héraðs í Kína með það að markmiði að afla heimilda fyrir B.Sc verkefni í ferðamálafræði. Verkefninu var ætlað að fjalla um minnihlutahópa í suður-Kína, nánar tiltekið í Yunnan fylki og áhrif ferðamannaiðnar á líf þessara hópa. Ég hafði mjög óljósa hugmynd um það hvers ég yrði vísari enda hafði ég við undirbúning ferðarinnar ekki haft mikið upp úr heimildaleit hvað varðar menningu minnihlutahópa í Kína. Heimildaöflunin átti enda mest megnis að fara fram með viðtölum í Yunnan.
Um Yunnan fylkið er það helst að segja að það er svæði í Suður Kína sem er þekkt fyrir ríka menningu minnahlutahópa. Af þeim 51 minnihlutahópum sem hafa þar aðsetur telja 25 þeirra yfir hálfri miljón einstaklinga. Fimmtán þessara hópa eiga uppruna sinn að rekja tilYunnan. Þessir minnihlutahópar kalla sig Bai-, Hani-, Dai-, Lisu-, Lahu-, Wa-, Naxi-, Jing po-, Bulang-, Pumi Achang-, Nu, Jinuo-, Deang- og Dulongfólkið.
Það var svo í september 2005 sem ævintýrið varð að veruleika. Ferðin hófst í Kunming, höfuðborg Yunnan og skipti ég við ástralska fyrirtækið Geckos tours. Frá Kunming lá leiðin til afskekktari hluta Yunnan fylkis þar sem ég stefndi að því að komast í meiri nálægð við meðlimi ýmissa minnihlutahópa. Markmiðið var að taka viðtöl um þær breytingar sem eru að eiga sér stað á lífi þessara einstaklinga í menningarlegum og efnahagslegum skilningi.
Yunnan fylkið er það fylki í Kína þar sem minnihlutahópar eru hvað mest áberandi en 33% af íbúafjölda svæðisins eða u.þ.b 26 miljónir einstaklingar tilheyra minnihlutahópum. Yunnan svæðið hefur mikið aðdráttarafl, en náttúra þess er óvenju falleg og hefur að geyma mikla líffræðilega og landfræðilega fjölbreytni. Um helming af tegundaflóru Kína er hér að finna. Höfuðborg Yunnan, Kunming hefur viðurnefnið vorborgin vegna hagsældra veðráttu allt árið. Í huga margra innfæddra Kínverja er Yunnan nær heilagur staður og nýtur gífurlegra vinsælda sem meðal innlendra ferðamanna. Líklega er bara tímaspurnsmál hvenar Yunnan verður hluti af hinum hefðbundnu stoppistöðum erlendra ferðamanna. Það er þó einungis á síðustu árum sem Yunnan hefur fengið þær samgöngubætur sem voru nauðsynlegar fyrir frekari þróun ferðaþjónustu á svæðinu. Samgöngubæturnar hafa líka greitt fyrir viðskiptum og frekari efnahagsþróun á svæðinu sem er þó enn á kínverskan mælikvarða vanþróað.
Leiðsögumaðurinn minn og túlkur í verkefninu var ung kínversk kona, Jenny að nafni. Jenny samþykkti gegn vægri greiðslu að gerast túlkurinn minn og aðstoða mig við töku viðtalanna og með hennar hjálp tók ég 7 viðtöl við meðlimi 4 minnihlutahópa víðsvegar um Yunnan. Það var mér mikill gleðigjafi hve Jenny hafði gaman af að ræða við fátæka ferðaþjónustubændur og innfædda í Yunnan. Jenny er borgarbarn frá Guayan sem er þéttbýlt svæði á austurströnd Kína. Áhugi Jenny á viðfangsefninu var mér auðskilinn þegar ég komst að því að hún hafði alist upp við allt annan raunveruleika en þeir ferðaþjónustubændur og meðlimir minnihlutahópa sem við ræddum við.
Verkefnið gaf mér einstakt tækifæri að skilja þær öru þjóðfélagsbreytingar sem hafa átt sér stað í Kína í kjölfar aukinnar iðn- og markaðsvæðingar. Þjóðfélagsbreytingar síðustu ára hafa skapað himin og haf milli þétt- og dreifbýlis í Kína og milli ríkra og fátækra. Hafa ber í huga að Kína er nú land þar sem tekjuskiptingin er með því mesta í heimi og sú staðreynd hefur skapað mikla sundrungu í landinu. Það má með sanni segja að þorri landsmanna hafi hagnast af efnahagsumbótum síðustu ára en þó svo sannarlega mismikið. Fólksflutningar úr dreifbýli í þéttbýli á síðustu árum eru án efa þeir umfangsmestu í sögunni og þeim er langt frá því að vera lokið. Markvisst hefur þó verið reynt að sporna við fólksflutningu þar sem þeir hafa haft gífurleg áhrif á menningu Kínverja og efnahagslandslag.
Þeir einstaklingar minnihlutahópa sem ég talaði við voru sammála um að ferðaþjónusta væri af því góða fyrir þá sjálfa og landið í heild. Flestir viðmælanda minna voru ekki meðvitaðir um að menning þeirra gæti verið verðmæt sem söluvara og að hana bæri að vernda gegn ágangi. Ég þori næstum því að fullyrða að þeir sem ég talaði við voru sammála um að þær efnahagsumbætur sem voru að eiga sér stað í landinu væru til góða og ef það þýddi að einhver menningareinkenni minnihlutahópa myndu glatast væri það bara eðlileg þróun. Sú fórn væri í raun fagnaðarefni ef henni fylgdi aukin velmegun. Þessi niðurstaða fékk mig til að spyrja mig hvort það megi vera að menning verði þá fyrst að verðmæti í huga fólks þegar það er búin að tryggja með öruggum hætti helstu lífsnauðsynjar og sómasamlegt líf? Mögulega, eins og Maslow fjallaði um í kenningum sínum, er nauðsynlegt að tryggja líkamlegar þarfir og þörf manneskjunnar fyrir öryggi áður en aðrir þættir tilverunnar geti öðlast þýðingu. . Raunveruleikinn virðist að minnsta kosti vera sá að margir meðlimir minnihlutahópa hafi lítinn áhuga á að vernda sína menningu og sérkenni hennar
Ég vona innilega að hin einstaka menning minnihlutahópana glatist ekki. Það væri synd að sjá menningarleg sérkenni þeirra lúta í lægra haldi fyrir nútímavæðingunni. Það sem er að glatast í þessum þjóðfélagsbreytingum er tungumál minnihlutahópanna, siðir þeirra, sögur og söngvar. Nærri því allir eru sem eru með einhver fjárráð geta komið sér upp sjónvarpi og gera það. Fólksflutningarnir valda því að einstaklingar innan minnihlutahópanna missa tengslin við hópinn og þar með tengslin við sína sértæku menningu. Er það virkilega þess virði að líkjast okkur kaupóðu vesturlandabúunum sem mest?
Hverjum hefði dottið í hug að þjóð sem hefur svo ríka menningararfleið þyrfti uppfræðslu hvað varðar varðveislu á eigin menningarháttum samtíðar og þá sérstaklega þegar kemur að varðveislu menningu minnihlutahópa. Markaðsöflin hafa vissulega ýtt kínverjum inn í vestrænari lífstíl en áður þekktist en einnig eru áhrif ríkistjórnarinnar á þetta ferli mjög áberandi. Það er án efa hluti af stjórnunarstíl kínversku kommúnistastjórninna að reyna að þjappa þjóðinni saman með því að minka menningarleg sérkenni einstakra hópa.
5 svör við
Mig langar fyrst að þakka þér Ingibjörg, fyrir mjög skemmtilega grein um svæði og fólk sem ég þekki alls ekki.
Mér finnst þetta áhugaverð umfjöllun, en það sem ég sakna er hins vegar skilgreining þín á “menningu”, sem hlýtur að liggja til grundvallar verkefninu í heild. Hvað er menning og hvenær og hvernig verður hún til? Er menning eitthvað stöðugt fyrirbæri sem hægt er að festa hendur á og viðhalda? Eins og ég las á milli lína þá sýnist mér þú líka ekki vilja flokka praktíska hluti “sem tryggja lífsviðurværi og sómasamlegt líf” sem hluta af menningu þessara hópa, er það rétt?
Ég veit ekki hvernig það er í ferðamálafræði, en í fagi eins og fornleifafræði hefur skilgreining á hugtakinu “menning” tekið miklum breytingum í gegnum tíðina og er sífellt umdeilt og endurskoðað.
Eins og ég vil skilja menningu þá er það fljótandi fyrirbæri í stöðugri breytingu og jafnvel nokkuð einstaklingsbundið í grunninn – menn fæðast með fætur en ekki með rætur.
Ég vildi gjarnan vita hvaða skilning ferðamálafræðingar leggja í þetta kúnstuga hugtak.
Takk, takk
Þóra
Þóra Pétursdóttirskrifaði klukkan 1.3.2006 11:21
Sæl Þóra
Nemendur í ferðamálafræði hafa eins og fleiri í háskólanemendur mikið rætt hugtakið menning. Ég geri mér fulla grein fyrir því að það er mjög einstaklingsbundið hvernig hver einstaklingu skilur hugtakið menningu og alls ekki bundið fræðasviði einstaklingsins. Skilgreiningin á menningu hefur verið óljós og á reiki og verður það líklega um ókomna tíð. Ég vil því alls ekki tala fyrir alla ferðamálafræðinga um hvernig þeir skilgreina menningu.
Persónulega líst mér best á skilgreiningu Páls Skúlasonar sem hljóðar
svona
“menning er allt sem mannar mennina”
Kveðja Ingibjörg Björgvinsdóttir
Ingibjörg Björgvinsdóttirskrifaði klukkan 2.3.2006 13:17
Það er svosem úr ýmsu að moða varðandi minnihlutahópa í suður Kína. Meðal þess helsta eru þessi rit:
Tim Oakes (1998) Tourism and Modernity in China )Routledge); Mette Hansen, Lessons in Being Chinese (U Washington Press); og Stevan Harrell (2001) Ways of Being Ethnic in South China (U Washington Press).
Hjörleifur Jónssonskrifaði klukkan 3.3.2006 19:38
Náttúrulega öfunda ég Ingibjörgu af Yunnan-ferð, en að því slepptu finnst mér ástæða til að geta þess að sú hugmynd að fjallabúar séu úr fortíðinni (hefðbundnir, rétt um það bil að glata hefðum sínum útaf framrás nútímans og spillingarinnar) er fjári gömul. Hún finnst m.a. í Platóni (Lýðveldinu, VII), og svipað er á ferli í kínverskum skrifum um Nan Man (villimenn suðursins, þám í Yunnan) frá því fyrir meira en þúsund árum. Menning sem klæðnaður og dansar sem hægt er að sviðsetja fyrir ferðamenn er tiltölulega ný hugmynd. Ég hef séð slatta af svoleiðis á Taílandi og í Víetnam, og sýnist mér það meira og minna sjónhverfing að hefðir fortíðar séu til sýnis þar. Það sem telst til menningar hefur tekið ýmsum breytingum á síðustu 200 árum eða svo, og í Kína hefur orðið margur jarðskjálftinn varðandi menningu minnihlutahópa í fjöllum suðursins síðustu hundrað árin. Síðustu áratugina hafa kínversk yfirvöld veitt viðurkenningar fyrir Ekta Menningarþorp, sem verða síðan að aðalstoppunum fyrir útlenda ferðamenn, eitt fyrir hvern þjóðflokk sem yfirvöld hafa samþykkt (alls 55 síðan eftir byltinguna 1949). Það sem telst til hefðar og þjóðernis hefur ýmislegt með 20stu aldar sögu Kína að gera. Að viðbættum bókunum sem ég minntist á í fyrri pósti má skoða Dru Gladney (1994) Representing Nationality in China. Journal of Asian Studies 53: 93-123, og Louisa Schein (2000) Minority Rules: The Miao and the Feminine in China´s Cultural Politics (Duke U Press). Ég hef eitthvað verið að skrifa á móti þeirri hugmynd að menning minnihlutahópa á þessu svæði sé úr fortíðinni og eigi einungis heima þar. Túrisminn er alveg ókei, en hugmyndin um hefðirnar hefur yfirleitt þá hliðarverki að minnihlutahópar eru réttindalausir gagnvart stjórnvöldum. ‘Þetta lýðræði sem þið eruð sífellt að tala um hefur ekki orðið okkur að neinu gagni, og ef heldur áfram sem horfir þá er okkur (Mien eða Yao minnihlutahóp á Táilandi) vænst að senda svínin okkar til að kjósa þingmennina’ sagði ein konan við fulltrúa ríkisvaldsins, þar sem ég var við rannsóknir. Húmorinn er jafn mikilvægur og nostalgían (-gýgjan?) sem Ingibjörg talar um.
Hjörleifur Jónssonskrifaði klukkan 6.3.2006 4:39
Það er alveg rétt hjá Hjörleifi að sýndarmenska í ferðamennska getur verið mikil og oft eitt að höfuðeinkennum í ferðaþjónustu á vanþróuðum svæðum. Sýndarmenskan er mikil í þorpum eins og Lijang og Dalí þar sem ferðamannastraumurinn er hvað mestur í Yunnan. Líklega eitthvað svipað og Hjörleifur hefur upplifað í Víetnam og Tælandi. Þau svæði eru þó án efa búin að vera lengur í hringiðju ferðmennskunnar. Ekki þarf þó að leita langt utan fyrir hringiðu ferðamanskunnar í Yunnan til að sjá eitthvað sem getur talist meira “ekta” sú menning er mjög raunvöruleg og engin nostalgia. Það er líka ekkert leyndarmál að minníhlutahópar í Kína hafa verið mis réttindalausir gagnvart stjórnvöldum öfgafyllta dæmið er Tíbet. Þar hefur ferðaþjónustan þróast á þann hátt að þeir peningar sem komið hafa frá ferðaþjónustu hafa skilað sér mjög illa til Tíbetbúana sjálfa enda flest fyrirtækin í ferðaþjónustu rekin af Han-Kínverjum. Ég er ekki að reyna í grein minni að seigja að einhver ein menning sé betri en önnur, en ég eins og margir aðrir sem hafa komið víða við harma það að fjölbreyttleikinn sé á undanhaldi á kostnað einsleitnara samfélags. Það er auðvitað alveg umdeilanleg skoðun enda eru lönd sem eru mjög fátæk oft ekki jafn mótækileg fyrir breytingum á menningarlandslagi, því má auðvitað seigja að sú nostalgia sé dýru verði keypt. Reynsla mín á ferðalögum um Bólivíú var einmitt að þar væri mjög margt sem gæti talist ekta “nostalgíu” samfélag. En staðreyndin er líka sú að Bólivía er í dag fátækasta land Suður-Ameríka. Ferðamennskan sem ég upplifði í kringum Mayana í Mexíkó varpar einnig mörgum siðferðislegum spurningum. Mayarnir eins og margir frumbyggar eru yfirleitt ekki fjármagnseigendur í ferðaþjónustu. Mayarnir njóta því oft ekki ágóðans af ferðaþjónustu þrátt fyrir að sú ferðaþjónusta sem hafi myndast á svæðinu sé að stóru leita tilkomin vegna forvitni ferðamanna á menningu Mayanna. Spurningin er bara hvernig á að bregðast við þessari þróun? Ef ekkert er að gert getur ferðaþjónustan ýtt undir ótryggt stjórnmálaástand, það hefur líklega gerst bæði í Mexíkó og Bólivía. Kínversk stjórnvöld hafa því haft miklar áhyggjur á stjórnmálalegu umróti í landinu og því ágætt að skoða það í samhengi við menningu minníhlutahópa og efnahagsþróun almennt. Líklega er greinin mín ekki mikið byggð á nægilega mannfræðilegum pælingum. Hugsanlega vegna þess að ég er líffræðingur og ferðamála/viðskiptafræðingur og aðeins áhugamaður um mannfræði.
Kveðja Ingibjörg
Ingibjörg Björgvinsdóttirskrifaði klukkan 6.3.2006 11:50