Mistök og ábyrgð í stjórnmálum: Eignunarkenningar

Ljósmynd: Brian Suda. (Notuð með CC leyfi).

Árið 2010 kom út skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sem starfaði samkvæmt lögum nr. 142 / 2008 um rannsókn á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna og tengdra atburða. Hlutverk rannsóknarnefndarinnar var meðal annars að leggja mat á hvort um vanrækslu eða mistök hafi verið að ræða við lagasetningu og eftirlit með fjármálastarfsemi á Íslandi og hverjir bæru þá ábyrgð.¹ Stjórnskipun á Íslandi byggir á nokkuð vel afmörkuðum valdastrúktúr þar sem valdi fylgir ábyrgð. Þannig byggja lög um ráðherraábyrgð á grein stjórnarskrárinnar um að ráðherrar beri ábyrgð á stjórnarframkvæmdum öllum.² Þó lagði rannsóknarnefndin ekki þann skilning í lög um rannsókn á falli bankanna að mat hennar á störfum ráðherra sér sambærilegt við mat samkvæmt ákvæðum laga um ráðherraábyrgð.³ Hér verður ekki skoðað hvaða lagabókstafi hugtökin mistök og vanræksla falla undir heldur verður reynt að varpa ljósi á með hvaða skilningi mismunandi aðilar líta á mistök og ábyrgð. Einnig verður skoðað hvaða áhrif hugmyndir um pólitíska ábyrgð hafa á viðhorf til mistaka stjórnmálamanna.

Rannsóknarnefnd Alþingis rökstyður í skýrslunni sem er í níu bindum auk viðbótarefnis hvernig fjölmörg mistök og vanræksla áttu þátt í bankahruninu og tilgreinir hverjir áttu lögum samkvæmt að bregðast við. Alls fengu 12 stjórnmála- og embættismenn tækifæri til að koma á framfæri athugasemdum vegna sinnar aðkomu. Enginn þeirra tólf einstaklinga gekkst við því að um mistök eða vanrækslu hefði verið að ræða af þeirra hálfu. Ennfremur kom fram í svörum þeirra að það hefði verið á annarra ábyrgð að leysa verkefni og fara með eftirlit.⁴ Eignunarkenningar (e. attribution theory) í sálfræði fjalla um hvernig fólk skýrir hegðun sína og annarra. Til grundvallar liggur sá eiginleiki fólks að vilja ljá tilverunni merkingu og sú trú að fólk hegði sér ekki á tilviljanakenndan hátt heldur stjórni það hegðun sinni og hún sé á þann hátt skiljanleg öðrum. Þá gerir fólk greinarmun á tveimur megin þáttum þegar það skýrir hegðun. Annað hvort eignar það hegðunina innri þáttum ss. persónuleika, eða ytri þáttum ss. umhverfi og aðstæðum. Þannig að þegar einhver gerir mistök er bæði hægt að eigna persónuleika hans mistökin; hann er vanhæfur til að takast á við verkefnið, eða ytri aðstæðum; hann hafði ekki réttar upplýsingar og ekki vald til að athafna sig og því voru engir góðir kostir í boði. Að auki hefur fólk tilhneigingu til að eigna mistök annarra persónuleika þeirra en eigna sín eigin mistök ytri aðstæðum. Grundvallareignunarvillan (e. the fundamental attribution error) er þekkt hugsanaskekkja sem spáir fyrir um þá tilheigingu fólks að eigna hegðun annarra persónulegum eiginleikum jafnvel þó augljósar skýringar í umhverfinu liggi fyrir.⁵ Eignunarkenningar varpa því ljósi á hvernig þeir sem báru ábyrgð skýra gjörðir sínar eða aðgerðaleysi með vísun í aðstæður eða ábyrgð annarra en þeir sem horfa á gjörðirnar utan frá sjá mjög greinilega mistök og vanrækslu. Hér skal þó tekið fram að upplifun á því hver bar ábyrgð hefur ekkert að segja með það hvar hún raunverulega liggur. Hér er einungis bent á áhrifin sem upplifun getur haft á málsmeðferð af þessu tagi.

Grundvallareignunarvillan spáir fyrir um þá tilheigingu að fólk sjái mistök annnarra sem afrakstur af persónulegum einkennum þeirra en sín eigin mistök sem afrakstur aðstæðna. Hugmyndir um pólitíska ábyrgð á þeim skilningi að þegar stjórnmála- og embættismenn geri mistök beri þeim að víkja úr embætti fyrir öðrum sem betur geti farið með völd. Af því leiðir að það er nær ómögulegt fyrir stjórnmálamann að viðurkenna mistök sín. Geri hann það er næsta víst að aðrir krefjist þess að hann sæti ábyrgð og víki fyrir öðrum sem ekki hafa viðurkennt mistök. Þá skiptir engu að trúlega mun koma í hans stað annar maður sem kemur úr sama flokki, með sömu skoðanir og sömu hugmyndir um það hvernig leysa skuli vandamál. Kjósendur sitja því uppi með nýjan mann í brúnni sem trúlega mun gera nákvæmlega það sama og sá fyrri hefði gert. Ef mistök fyrirrennarans eru eignuð persónu hans kemur lítið í veg fyrir að eftirmenn hans geri nákvæmlega sömu mistök því krafan var ekki um ný vinnubrögð eða hugmyndir heldur um nýtt fólk. Hér er þeirri hugmynd velt upp hvort grundvallareignunarvillan geti haft þau áhrif á hugmyndir um pólitíska ábyrgð að áhersla sé lögð á menn frekar en málefni og aðgerðir og þess vegna verði síður leitað nýrra leiða og mistök frekar endurtekin. Að auki hefur þetta þau áhrif á pólitíska menningu að það er illa gerlegt fyrir stjórnmálamenn að viðurkenna mistök og því enn ólíklegra að þau verði leiðrétt. Þegar vísindamenn gera mistök gefast þeir ekki upp á störfum sínum og leggjast í helgan stein heldur horfast þeir í augu við misfarir sínar og reyna að breyta og bæta kenningar sínar. Litu stjórnmálamenn á misgjörðir sínar sem tækifæri til að gera betur en ekki pólitískt sjálfsmorð fengju kjósendur hugsanlega betra stjórnkerfi.

Þegar Rannsóknarskýrsla Alþingis kom út höfðu nær allir þeir einstaklingar sem fengu andmælarétt vikið úr störfum sínum.⁶ Þeir höfðu sem sagt axlað pólitíska ábyrgð. Í lögum um ráðherraábyrgð er ekki skýrt kveðið á um hvernig skuli skilgreina og fara með þau brot sem ekki eru brot á lögum eða stjórnarskrá og nú mun í fyrsta skipti reyna á lög um ráðherraábyrgð með Landsdómi.⁷ Getur það verið að kjósendur séu hugsanlega betur settir með fólk sem viðurkennir mistök sín og er viljugt til að leita nýrra leiða en nýtt fólk sem hefur trú á því að það geti gert betur jafnvel þó það notist við sömu hugmyndir, aðferðir og vinnubrögð í stjórnkerfinu?

Eignunarkenningar í sálfræði geta varpað ljósi á hvernig mismunandi sjónarhorn geta skapað misræmi þegar fjallað er um völd og ábyrgð. Þegar sá skilningur er lagður í pólitíska ábyrgð að mistök séu vegna persónulegra eiginleika stjórnmálamanna myndast sá hvati að gangast aldrei við mistökum. Hér er því velt upp hvort áherslan á menn en ekki málefni og aðferðir í stjórnkerfinu eigi rætur sínar í grundvallareignunarvillunni og hvort kjósendur væru betur settir með stjórnkerfi sem ekki byggir á því að ábyrgð eigi að axla með því að víkja fyrir nýju fólki. Ætlunin með þessum skrifum er ekki að draga úr mikilvægi þess að stjórnmálamenn taki ábyrgð á gjörðum sínum. Þvert á móti ættu vinnubrögð í stjórnmálum að gera ráð fyrir því að mistök verði gerð og því ættu að vera til fleiri leiðir fyrir stjórnmálamenn til að bera ábyrgð á þeim. Væri skapað rými fyrir mistök í stjórnmálum myndi það draga úr hvatanum til að kenna aðstæðum eða öðrum um eigin mistök og minnka eignunarskekkjuna sem myndast þegar rætt er um völd og ábyrgð.