Nokkur orð í belg um íslenska kumlhesta

Kuml, það er grafir heiðinna forfeðra okkar, eru einn stærsti minjaflokkurinn frá landnámsöld og líklega sá minjaflokkur sem mest hefur verið rannsakaður og fjallað um. Þar ber óumdeilanlega hæst rannsóknir og doktorsrit Kristjáns Eldjárn en kumlin voru alla tíð eitt hans aðaláhugamál.

Á Íslandi eru í dag u.þ.b. 325 þekkt kuml sem dreifast á rúmlega 160 fundarstaði víðsvegar um landið. Þrjú svæði eru þó mest áberandi fyrir fjölda kumla, en það eru Árnes- og Rangárvallasýsla á Suðurlandi, Fljótsdalshérað á Austurlandi og Eyjafjarðarsvæðið á Norðurlandi. Vestfirðir og Vesturland skera sig aftur á móti úr vegna þess hve fá kuml hafa fundist þar og hafa fræðimenn löngum velt fyrir sér ýmsum mögulegum ástæðum þess.

Það sem einkennir kumlið, eða hina heiðnu gröf, og gerir hana frábrugðna kristnum gröfum síðari tíma, er haugféð, þ.e. þeir hlutir og efnislegu verðmæti sem greftraðir voru með hinum látna. Þetta er raunar alhæfing byggð á reglu sem á sér undantekningar. Það ber því að undirstrika að til eru heiðnar grafir þar sem hinn látni virðist ekki hafa verið búinn með haugfé af nokkur tagi, um leið og til eru kristnar grafir þar sem t.d. skart eða bækur hafa verið lagðar í gröfina.

Haugfé íslenskra kumla hefur mikið verið rannsakað, eins og áður sagði. Þrátt fyrir umfangsmiklar rannsóknir hefur ákveðin vantrú einkennt margar íslenskar kumlarannsóknir, þar með talið rannsóknir Kristjáns Eldjárn - vantrú á upplýsingagildi kumlanna, og í staðinn mikil áhersla á lítilfjörleika safnsins, á fátæklega efnismenningu, á tilkomulitla ásjónu kumlanna og einsleitni þeirra. Þessi vantrú kemur manni í fyrstu á óvart, en sé málið hins vegar sett í samhengi er það kannski ósköp eðlilegt. Að verulegu leyti stafar þetta líklega af vantrú á íslenskri fornleifaræði almennt í samanburði við tvennt; annars vegar bókmenntaarfinn og hina rituðu Íslandssögu og hins vegar forna efnismenningu hinna Norðurlandanna. Samanborið við vel kryddaðar og magnþrungnar frásagnir og persónulýsingar Ísendingasagna eða nákvæmni Landnámu og Íslendingabókar virkuðu kumlin kannski heldur upplýsingasnauð. Við hlið stórra hauga, skipsgrafa, brunakumla, gulls og annarra gersema sem dregnar voru úr jörðu annarsstaðar á Norðurlöndunum voru þau líka kannski svolítið aumkunarverð.

Haugfé íslenskra kumla er í mörgu vissulega frábrugðið því sem fyrirfinnst annarsstaðar í víkingaheiminum. Það er hins vegar ekkert - annað en vestrænt, kapítalískt gildismat nútímans - sem leyfir okkur að draga þá ályktun að það sé á einhvern hátt ómerkilegra, fátæklegra eða lítilfjörlegra en haugfé annarra svæða. Ef kumlasöfnin eru svona ólík má ennfremur draga í efa að slíkur samanburður sé yfir höfuð til nokkurs gagns. Nær væri að líta á íslensku kumlin ein og sér og reyna að lesa í þau skilaboð sem þau bera með sér, hvert og eitt og sem heild.

Ef rýnt er í íslenska kumlasafnið, og öllum samanburði við bókmenntir eða kumlasaöfn annarra Norðurlanda er ýtt til hliðar, er greinilegt að ákveðinn fjölbreytileiki einkennir safnið um leið og endurteknir drættir og reglufesta koma einnig í ljós. Það eru vissulega tiltölulega fáir "tilkomumiklir" gripir á borð við vönduð og dýr sverð eða nælur. Aftur á móti er fremur mikið af "hversdagslegum" hlutum eins og eldstálum, hnífum, brýnum, metum o.s.frv. Megineinkenni íslenska kumlasafnsins er hins vegar fjöldi kumlhesta, þ.e. hesta sem greftraðir hafa verið með eða í námunda við hinn látna. Á landinu eru eins og áður sagði um 325 þekkt kuml. Hest eða hesta er að finna í um 115 þessara kumla, sem er hærra hlutfall en þekkist annarstaðar í Víkingaheiminum

Þessi fjöldi kumlhesta hefur í gegnum tíðina verið útskýrður í anda þess fátæklega og tilkomulitla samfélags sem kumlin almennt hafa verið talin endurspegla. Þ.e. að vegna þess að landnámsmenn bjuggu við þann sið að „þurfa" að greftra efnisleg verðmæti (sem gegnið er útfrá að þeir hafi átt lítið af) með hinum látnu hafi þeir gripið til þess að fórna því sem nóg var af og síst yrði saknað - sem sagt, hestum. Þessi skýring hljómar svo sem ekki ósennileg, enda hefur henni lengi verið haldið fram og er enn. Hún er hins vegar á margan hátt gagnrýniverð. Í fyrsta lagi er gengið út frá því að kumlin séu spegilmyndir þess samfélags sem þau „fæddust" í. Þ.e.a.s. að sköpun þeirra hafi verið passív og reglubundin athöfn þar sem ekkert rými gafst til hugmyndaflugs, tilfinningasemi, samfélagsgagnrýni, blekkingar eða annarrar dínamíkur - allt var í föstum fyrirfram gefnum skorðum. Þessi skýring virðist líka ræna greftrunarathöfnina öllu trúarlegu (lesist „ritual") inntaki og gera hana í staðinn að hálfgerðri kvöð með það eitt að markmiði að takmarka efnahagslegt tjón. Hafi það verið óhagkvæmt og mönnum almennt á móti skapi að „fórna" hlutum eða dýrum í grafir hinna látnu hefðu þeir einfaldlega ekki gert það - og ef við snúum dæminu við þá er heldur ekki hægt að koma auga á neitt sérstaklega hagkvæmt við það að fórna hestum, svo ekki sé minnst á það að við vitum lítið um fjölda þeirra í landinu á þessum tíma. Mér finnst augljóst að það var ekki hagkvæmni eða takmörkun efnahagslegs tjóns sem réði ferðinni. Annað atriði sem undirstrikar þetta enn betur er sú staðreynd að meirihluti kumlhesta er sjálfur búinn haugfé - þ.e. þeir eru búnir reiðtygjum eins og beislum og hringamélum og jafnvel einhverskonar söðlum. Ef tilgangurinn var að takmarka efnahagslegt tjón hefði nú verið gáfulegra að láta vera að varpa leðri og málmum í gröfina líka!

Þetta síðasttalda leiðir mig svo að enn einum vankanti á skýringunni, nefnilega þeim að hún gengur út frá því að kumlhestar séu í öllum tilvikum haugfé - þ.e.a.s. að þeir séu þannig til komnir að þeim hafi verið fórnað við greftrunarathafnir manna. Í flestum tilfellum er það nú líklegra. Þar sem maður og hestur eru greftraðir í sömu gröf er allavega fremur fjarstæðukennt að halda öðru fram - að manni hafi verið fórnað við greftrun hests… - en nærtækara að líta svo á að hestinn megi telja til haugfjár mannsins.

Hestar koma fyrir í öllum tegundum grafa á Íslandi, ríkulegum og fátæklegum, með konum og körlum, ungum og öldnum. Ef er litið á hvernig hestar eru greftraðir er greinilegt að umbúnaður þeirra er af tvennum toga. Annars vegar eru hestar lagðir í grafir með mönnum, oftast til fóta, og einn haugur orpinn yfir (sem hefur þó e.t.v. verið tvítoppa). Hér er líka ákveðinn breytileiki sem felst í því að hestur og maður liggja annað hvort í óskiptri gröf, og hesturinn þá jafnvel alveg við eða ofan á fótum mannsins. Hinn möguleikinn er að sameiginleg gröf manns og hests sé aðgreind í tvö niðurgrafin rými og aðeins mjótt jarðvegshaft sem skilur á milli. Hins vegar eru hestar greftraðir í sérstakar grafir sem ekki eru í sýnilegum tengslum við mannsgrafir, að öðru leiti en því að þær eru innan um mannsgrafir í kumlateigum (grafreitum). Þessi stöku hestkuml eru raunar ekki mörg, en þó a.m.k. 11 í safninu öllu. Í báðum tilfellum, þ.e. bæði sameiginlegum og stökum kumlum, er algengt að hesturinn sé búinn eigin haugfé, reiðtygjum og/eða söðli. Og, í báðum tilfellum er hesturinn lagður í gröfina á ákveðinn hátt, eða að því er virðist eftir ákveðinni forskrift. Í sameiginlegu gröfunum snýr hesturinn yfirleitt lendinni að manninum, hann er yfirleitt „hringaður saman", þannig að hryggurinn er sveigður, fætur krepptir undir kviðinn og höfuðið sveigt inn undir líkamann. Í sumum tilvikum hefur höfuðið verið höggvið af og þá lagt inn undir kviðinn. Samskonar frágang er einnig að sjá í stökum hestkumlum. Þar sem reiðtygi eru greftruð með hestinum virðast þau yfirleitt vera spennt á hestinn, en ekki lögð í gröfina sem fylgihlutir.

Þar sem hestur og maður deila sameiginlegri gröf virðist ekki óeðlilegt að líta svo á að hesturinn heyri til haugfjár mannsins. Þegar um stök hestkuml er að ræða verður slík túlkun hins vegar erfiðari. Engu að síður hafa menn gengið út frá því að stakir kumlhestar teljist til haugfár mannsins í næsta kumli - hvort sem slíkt kuml hefur fundist eða ekki. Þetta er að mörgu leyti vandkvæðum bundið. Þegar litið er yfir greftrun og umbúnað íslenskra kumlhesta má segja að þeir séu greftraðir með mönnum, innan um menn og eins og menn - og, það er því í mörgum tilfellum mjög erfitt að túlka þá sem haugfé manna.

Hestar, sem og bátar/skip, í kumlum hafa í fræðunum gjarnar verið túlkaðir sem tákngervingar þess ferðalags sem dauðinn er talinn hafa verið í trúarvitund fólks. Hesturinn var þá einskonar miðlari á milli aðskilinna heima lífs og dauða. Þetta kemur einnig fram í öðrum heimildum, ritheimildum og skreytilist, þar sem hesturinn birtist okkur á stöðugri hreyfingu á milli andstæðra sviða eins og dags og nætur, manna og guða, lífs og dauða. Vegna þessa hefur því verið haldið fram að hesturinn sé einskonar vörður eða alvaldur þessara „gráu svæða" sem skilja að andstæða póla, og jafnframt lykillinn að því að komast, heilu á húfi, á milli þessara heima. Annað sem lesa má úr heimildum, eins og ritheimildum og skreytilist, er að mörkin á milli manna og dýra virðast stundum óljós, ekki síst í tengslum við hestinn. Á grundvelli þessa hefur því verið haldið fram að hesturinn hafi kannski ekki aðeins verið álitinn miðlari á milli ólíkra heima, heldur sjálfur verið talinn af annarlegu eðli - á milli manns og skepnu. Þessar hugmyndir verða ekki minna áhugaverðar ef þær eru settar í samhengi við íslensku kumlhestana, sem eins og áður sagði eru greftraðir með mönnum, á meðal þeirra og jafnvel eins og menn!

Það ætti ekki að ganga út frá því sem vísu að íslenskir kumlhestar séu einfaldlega afurðir fátæks samfélags þar sem menn voru í blindni bundnir þeim sið að fórna efnislegu verðmætum í grafir látinna ástvina. Að halda því fram það hafi verið hagkvæmasta lausnin að fórna hestum er skýring sem fellur um sjálfa sig. Það virðist í mörgum tilfellum heldur ekki fullnægjandi að túlka hestana sem haugfé manna - og í stöku kumlunum koma þeir hreinlega fyrir sem greftraðir einstaklingar, og jafningjar manna. Íslensku kumlhestarnir eru verðugt rannsóknarefni sem litið hefur verið framhjá en gæti varpað ljósi á ýmislegt í hugarheimi landnámsmanna.