Tjáningarfrelsi í sinni nútímamynd varð hluti af lagakerfum ýmissa ríkja í kjölfar frönsku byltingarinnar. Sú birtingarmynd þess sem flestir þekkja í dag er fyrsti viðauki bandarísku stjórnarskrárinnar frá 1791, en þar kristallaðist sú heimspeki að sérhverjum manni væri frjálst að tjá sig um sínar skoðanir án nokkurra hafta.
Síðan þá hefur margt breyst. Við höfum upplifað iðnbyltingu, tvær heimstyrjaldir, upphaf upplýsingaaldar, svo ekki fleira sé nefnt. Sá heimur sem við bjuggum við í kjölfar frönsku byltingarinnar er löngu farinn. Í dag eru upplýsingakerfi heimsins það góð að það eru innan við tuttugu millisekúndur milli hverra tveggja punkta á jarðkringlunni. Einhver á Nýja-Sjálandi getur lesið tölvupóst sem var sendur frá Íslandi sekúndum eftir að það var sent.
Lagakerfið hefur líka breyst. Málfrelsið verður fyrir stöðugum árásum, sem verða sífellt grófari og kraftmeiri, vegna flókinna laga. Búið er að flækja regluverkið út í eitt með takmörkunum og svo miklum höftum að það getur verið erfitt að koma sannleikanum á framfæri núorðið. Til dæmis er lögbann oft sett á útgáfu frétta, greina eða bóka. Gjarnan er rökstuðningurinn sá að efnið muni skaða þann sem krafðist lögbannsins. Efnið á þó oft mikið erindi við almenning, það getur varðað við almannahag. Bretland er þekkt fyrir harða meiðyrðalöggjöf. Löggjöfin er svo úr garði búin að sá sem heldur fram fullyrðingu og er lögsóttur, verður að færa sönnur fyrir málinu sínu. Sektin er hans, þar til hann sannar að hann sé saklaus. Var löggjöfin enda samin til að verja aðalinn. Fleiri dæmi má taka, en það verður ekki gert hér.
Ein afleiðing þessa má sjá á Íslandi. Síðastliðið haust var lögbann sett á umfjöllun RÚV, til að koma í veg fyrir að fjallað yrði um lánabók Kaupþings. Í því tilviki var litið framhjá stjórnarskrárbundnum réttindum til tjáningarfrelsis og óskýrir hagsmunir skilanefndar látnir ráða ferðinni. Í þessu tilviki var ljóst að brotið var á almannahagsmunum, en umræða um þetta mál vakti mikla athygli og reiði. Lánabókin átti klárlega erindi við almenning.
Annað dæmi um þetta er þegar Time Magazine, sem telst nú vera eitt stærsta tímarit heims, birti forsíðugrein um starfshætti Vísindakirkjunnar. Tímaritið var kært, og þurfti að verja sjö milljónum dollara til að verja sinn rétt til að flytja fréttir. Vandamálið var ekki það að málfrelsi var ekki fyllilega varið í stjórnarskrá, heldur það að ótrúlegur fjöldi laga stóð milli málfrelsisins og raunveruleikans.
Gallar þessa lagaumhverfis hafa orðið æ skýrari eftir að hagkerfi heimsins tóku að hrynja nú um árið. Í ljós kom að kom að fjölmiðlar höfðu hreinlega ekki getu til að fullnægja hlutverki sínu. Þær takmarkanir komu til af mörgum ástæðum - eignarhald, fjárskortur, en ekki síst það að lagaumhverfið gerði það að verkum að menn þorðu ekki að segja frá. Þannig hafa bresk dagblöð þurft að sætta sig við það að meira en þrjú hundruð leynilegar lögbannskröfur séu í gildi í Bretlandi núna.
Time Magazine getur varist svona árásum einu sinni, kannski tvisvar. Ekki tíu sinnum. En Time Magazine er nokkuð stórt tímarit. Flest tímarit eru það ekki. Og þau geta ekki með nokkru móti staðið í þeim vörnum sem flókið lagaumhverfi krefst. Það kostar mikinn pening að verjast lögsóknum, jafnvel lögsóknum sem eiga ekki við rök að styðjast. Vandamál fjölmiðla verða ekki leyst á einu bretti, en það eru til auðveldar leiðir til að laga mörg þeirra. Þar kemur IMMI til sögunnar.
IMMI, eða Icelandic Modern Media Initiative, er samvinnuverkefni Félags um stafrænt frelsi á Íslandi, Sunshine Press - útgáfuaðili Wikileaks, Index on Censorship og fjölmargra annarra félagasamtaka. Verkefnið hefur hlotið stuðning þingmanna úr öllum þingflokkum á Alþingi.
Þeir sem standa að verkefninu lögðu til í aprílmánuði síðastliðnum þingsályktunartillögu. Í þeirri tillögu er hvatt til að ríkisstjórnin taki löggjöf tjáningarfrelsi til gagngerrar endurskoðunar. Í henni er útlistun á hvernig mætti styrkja tjáningarfrelsið með því að sameina sterkustu verndarlögin sem eru til í heiminum. Ef haldið verður áfram og lög sett í samræmi við þingsályktunartillöguna, munu öll helstu vandamál sem ógna tjáningarfrelsinu verða leyst hér á landi.
Tillagan var samin með því að farið var í leiðangur um lagakerfi heimsins og valdir voru þættir úr bandarísku stjórnarskránni, sænsku prentfrelsislögunum, belgísku samskiptaverndarlögunum, frönsku og kalífornísku réttarfarsverndarlögunum, eistnesku upplýsingafrelsislögunum og ýmsum öðrum lögum og reglum. Þannig var reynt að vernda allt ferli upplýsingaflæðis, frá upprunanum, hvort sem það er uppljóstrari að koma upp um misferli eða ríkisstofnun að sinna upplýsingaskyldu sína, í gegnum fjölmiðla, útgefendur og netveitur, og alla leið til almennings.
Eitt dæmi um þetta er að samkvæmt belgísku samskiptaverndarlögunum er óheimilt með öllu að hlera samskipti fjölmiðlamanna við sína heimildarmenn, og ef slík samskipti væru hleruð mætti ekki framvísa þeim fyrir rétti eða byggja rannsókn á þeim. Þetta gerir heimildarmönnum kleift að tjá sig á öruggan hátt við fjölmiðla. Annað dæmi er að samkvæmt eistnesku upplýsingafrelsislögunum er ríkinu skylt að halda úti miðlægri skrá yfir öll þau gögn sem þau eiga til, svo almenningur geti auðveldlega farið fram á að fá upplýsingar. Þriðja dæmið, úr frönsku réttarfarslögunum, er að eftir að grein hefur verið birt, til dæmis á netinu, þá er skilgreindur ákveðinn kærufrestur - þrír mánuðir í Frakklandi. Þetta tryggir það að ekki séu lagðar fram kærur fyrir ársgamlar fréttir, en flestir fjölmiðlar hafa farið þá leið að fjarlægja fréttirnar úr greinasafni síni á netinu frekar en að verja rétt sinn fyrir dómstólum, þar sem það er hreinlega ódýrara, en slík ritskoðun aftur í tímann skekkir sögulegar heimildir allverulega.
En hvað þýðir þetta fyrir Ísland?
Ef þetta kemst í gegn þá mun Ísland vera mjög aðlaðandi staður fyrir fyrirtæki um allan heim sem stunda útgáfustarfsemi. Nú þegar öll útgáfustarfsemi er að færast á netið hefur það bein áhrif á íslensk gagnaver. Til þessa hafa þau fyrirtæki sem ætla sér að reka gagnaver reynt að selja þau á grundvelli grænnar, ódýrrar orku. Þótt umhverfisvæn orka sé ágæt, þá er hún í rauninni ekki mikill sölupunktur. Þau fyrirtæki sem verja mestum peningum í rekstur gagnavera hreinlega líta ekki á umhverfisvernd sem neitt meira en stjörnu í kladdann. Það að orkan sé ódýr er hinsvegar mjög góður sölupunktur, en væri ekki enn betra að hafa aðra gulrót?
Þegar fyrirtæki eru að skoða hvar þau ætla að staðsetja reksturinn sinn þá er lögfræðikostnaður eitt af fjölmörgum atriðum. Ef fyrirtækið þitt er Time Magazine þá er hreinlega um það að ræða spurningu um tugir milljóna dollara til eða frá. Gríðarlegir fjármunir eru í húfi, og ekki væri það verra ef við getum verndað stór útgáfufyrirtæki fyrir lagalegum árásum án þess að gera neitt meira en að færa lög sem hafa sannað gildi sitt annarsstaðar í lög hér.
Peningalegi ávinningurinn yrði samt líklega ekki varanlegur. Með tíð og tíma munu án nokkurs vafa önnur lönd apa upp þetta líkan, og það er líka markmiðið. Ef við sönnum það hér að hægt sé að ná góðu jafnvægi milli verndunar tjáningarfrelsis og hagsmuna einstaklinga, þá munum við hugsanlega valda dómínóáhrifum í gegnum heiminn, sem verða öllum til bóta.
Franska byltingin gaf okkur fyrstu umferð málfrelsis. Hver veit nema íslenska bankahrunið verði upphafið að nýjum tímum gagnsæis og upplýsingafrelsis?
Höfundur vill koma á framfæri þökkum til Guðmunds D. Haraldssonar
fyrir yfirferð og aðstoð.
Nánari upplýsingar um Icelandic Modern Media Initiative er að finna á www.immi.is
3 svör við
Sýnist hér verið að ræða um þrenns konar heimildir:
- Staðhæfingar settar fram með eigin sannfæringu. Ég á að geta sagt að mér finnist einhver eða eitthvað vera gott eða slæmt og vísað í eigin röksemdafærslu eða sannfæringu (á einnig við um óbókfærðar heimildir) á hvaða miðli sem er ... svo lengi sem ég geri skýra grein fyrir því að staðhæfingin sé einungis mín eigin skoðun.
- Staðhæfingar settar fram með tilvísun í ritaðar heimildir. Skiptir ekki máli hvað ég segi, ég bendi bara á "sönnunargögnin".
- Staðhæfingar settar fram með tilvísun í heimildamann, þriðja aðila. Þetta er tegundin sem veldur vandræðum. Hér er það ákveðin upplýsingaveita sem kemur staðhæfingunni á framfæri. Það gæti verið ég á blogginu mínu að segja að "Jón" vinur minn veit að "Gunnar" sé að vinna á svörtu ... eða opinber fréttamiðill að flytja sömu frétt.
Lykilatriðið er að það komist skýrt og skilmerkilega fram hvort staðhæfingin er borin fram með tilvísun í eiginleg gögn eða persónulegar skoðanir byggðar á óbókfærðum heimildum.
Það má til dæmis nefna dæmi eins og Hreiðar Má sem eftir Al Thani viðskiptin segir að þau viðskipti sanni hversu sterkur bankinn sé... Hér segist hann vera að vísa í eiginleg gögn, en gögnin eru óbókfærð (kúlulán). Einhver getur skilið þetta sem svo að hann hafi logið til um heimildir, eða einfaldlega ekki vitað betur.
Spurningin er þá hvað gerist ef upplýsingaveita flytur staðhæfingu sem hún segir vera byggða á bókfærðum heimildum en er það í raun og veru ekki?
Berum þetta saman við að sama upplýsingaveita flytur staðhæfingu sem hún segir vera byggða á óbókfærðum heimildum ... sem reynast svo vera ósannar. Hver er munurinn á því að segja staðhæfinguna byggða á ósönnum bókfærðum heimildum og óbókfærðum?
Jú, ég má halda minni skoðun hvort sem hún er sönn eða ósönn. Það eina sem gerist ef ég held fram ósannri staðhæfingu er að ég telst vera bullikall... eða eigum við að kæra alla presta fyrir þeirra skoðanir?
Væri ég aftur á móti að ljúga um eiginlegar heimildir... jah, þá er ég að ljúga með ásetningi.
Tilgangurinn með þessu öllu saman er jú að eitthvað ólöglegt eða ósiðlegt geti ekki falið sig bak við trúnaðarákvæði ... að það sé ofar öllu að "leka" slíku. Staðreyndin að slík gögn séu til er nafnlaus og ekki á ábyrgð þess sem lekur þeim. Best væri auðvitað að allar svoleiðis upplýsingar gæfu sig sjálfar fram
BJörn Levískrifaði klukkan 20.5.2010 14:04
Björn, það er rétt að það eru til margar gerðir heimilda. Sú aðferð sem hefur verið farin er að ábyrgðin á birtingu er í höndum þess fjölmiðils sem birtir. Þó svo að rétt sé að koma í veg fyrir fyrirfram tálmun á birtingu (prior restraint), þá er eðlilegt að hægt sé að sækja fólk til saka fyrir óréttmætar birtingar - lygar og annað eins. Það er ekkert í þessum tillögum sem kemur í veg fyrir þá ábyrgð, heldur er eingöngu verið að búa svo um að uppljóstrarar þurfi síður að hafa áhyggjur.
Eitt sem ég þoli ekki að þurfa að segja, en þarf oft að taka fram fyrir þá sem hafa ekki lesið tillöguna: Við erum ekki að leggja til að neitt verði gert löglegt sem er núna ólöglegt, heldur erum við eingöngu að leggja til að gerðar verða ráðstafanir til að vernda löglega starfsemi sem hefur orðið fyrir árásum.
Það væri áhugavert að reyna að kæra þjóðkirkjuna fyrir að gefa frá sér rangar upplýsingar og villa á sér heimildir, en þá þyrfti maður að geta sýnt fram á að hafa orðið fyrir tjóni vegna þess. Svolítið utan við tjáningarfrelsisconceptið samt.
Smári McCarthyskrifaði klukkan 21.5.2010 11:16
Björn, það er rétt að það eru til margar gerðir heimilda. Sú aðferð sem hefur verið farin er að ábyrgðin á birtingu er í höndum þess fjölmiðils sem birtir. Þó svo að rétt sé að koma í veg fyrir fyrirfram tálmun á birtingu (prior restraint), þá er eðlilegt að hægt sé að sækja fólk til saka fyrir óréttmætar birtingar - lygar og annað eins. Það er ekkert í þessum tillögum sem kemur í veg fyrir þá ábyrgð, heldur er eingöngu verið að búa svo um að uppljóstrarar þurfi síður að hafa áhyggjur.
+1
Avery Cooperskrifaði klukkan 13.6.2010 12:26