Hvað viljum við að framhaldsskólanemendur læri? Eru einhver atriði sem við getum ekki hugsað okkur að fólk með stúdentspróf geti verið án? Ef svo er snúast þessi atriði um þekkingu eða færni? Nú fer fram endurskoðun á inntaki náms í framhaldsskólum en hvað er þar í umræðunni? Hvernig passa breytingarnar við önnur skólastig? Hér verður sagt frá breytingum sem unnið er að í sögu.
Áður hefur verið sagt frá nýjum framhaldsskólalögum og þeim breytingum sem þau kalla fram hér á Hugsandi.[i] Nú hefur námskrárvinna skólanna komist á nokkuð skrið og verður brátt fullgerð, enda ráðgert að kennt verði samkvæmt nýrri námskrá ekki seinna en haustið 2011 og því ekki langur tími til stefnu. Sumt í nýju menntalögunum hefur þegar komið til framkvæmda og ekki allt vakið mikla hrifningu og má þar helst nefna niðurfellingu samræmdra prófa og inntöku-fyrirkomulag í framhaldsskóla.[ii] Vonandi næst meiri sátt um næstu skref, inntak náms í hverjum skóla fyrir sig.[iii]
Hver skóli mun byggja sitt nám upp að eigin vild, þar sem ekki verður um samræmingu áfanga eða námsvals að ræða, en hvert fag skal skipulagt með hliðsjón af lærdómsviðmiðum frá Menntamálaráðuneytinu. Þar eru lykilhugtökin þekking, leikni/færni og hæfni og skal nemendi tileinka sér nokkuð af öllum þessum þáttum á hverju námsþrepi. Á framhaldsskólastigi verða þrepin þrjú og eiga þau að segja til um hversu krefjandi hver áfangi er en lágmarkshlutfall verður að vera á efsta þrepi til að útskrifast með stúdentspróf. Til að umfjöllunin hér verði nokkuð jarðbundin verður litið á hvernig þessi hugtök hafa verið túlkuð og notuð af sögukennurum. Byggir umfjöllunin á reynslu höfundar af námskrárvinnu innan Menntaskólans við Hamrahlíð og samstarfi við Borgarholtsskóla, Fjölbraut í Breiðholti og Menntaskólans í Kópavogi.
Í augnablikinu fást kennarar MH við að búa til áfanga inn í þau þrjú námsþrep sem gert er ráð fyrir í námskránni en í hverju þrepi eru skilgreind ákveðin þekkingar-, leikni- og hæfnismarkmið. Ekki er ljóst hversu mikið verður í kjarna og því óvíst hvort allir nemendur munu t.d. taka tvo söguáfanga eins og núna, fleiri eða bara einn. Á sameiginlegum fundum innan skólans hefur verið rætt hvernig heildarfyrirkomulagið verður en endanlegar ákvarðanir ekki teknar. Með þau almennu sjónarmið sem komið hafa fram á slíkum fundum í huga hefur vinnan nú beinst að einstökum fögum og áföngum og mun útkoman móta heildarstefnuna. Hugmyndin er sem sagt að unnið sé frá grunni og upp í stað þess að stjórnendur ákveði hvernig skipulagið skuli vera og hvert fag verði að beygja sig undir það.
Ljóst má vera að ekki læra allir allt í sögu og hafa sögukennarar MH tekið þann pól í hæðina að betra sé að taka afmarkað tímabil til skoðunar heldur en að skima yfir „allt“ frá Lucy til landhelgisdeilna í einum áfanga. En hvaða afmarkaða/afmörkuðu tímabil eiga allir að kynnast? Stefnan hefur verið sett á 20. öldina, með áherslu á mannkynssögu og tengingum við Ísland, sem fyrsta áfanga. Eftir það gætu nemendur valið milli tveggja lykiláfanga sem hafa báðir Íslandssöguáherslu með tengingum við umheiminn en á mismunandi tímabilum (fram yfir siðaskipti annars vegar og eftir siðaskipti fram að nývæðingu hins vegar) áður en hægt væri að fara í áfanga á 3. þrepi. Auk þess verður um fjölda valáfanga að ræða en þeir áfangar sem lýst hefur verið eru hugsaðir sem skylda (mismunandi margir í skyldu fyrir mismunandi brautir). Hvernig verða viðtökurnar við þessum þekkingaráherslum? Er andstaða við að kenna söguna „afturábak“? Er ótækt að útskrifa fólk með stúdentspróf án þess að kenna því Rómarsögu? Er skynsamlegt að leyfa nemendum að velja á milli ólíkra tímabila í skylduáföngum? Þessum spurningum verður skólasamfélagið að velta upp.
Rökin fyrir því að láta nemendur byrja á 20. öldinni eru helst þau að hún stendur nær reynsluheimi þeirra en önnur tímabil. Það er 20. öldin, umfram aðra tíma, sem mótað hefur þann heim sem við búum við í dag og þegar kemur að undirliggjandi mótunaráhrifum frá fyrri tímum (siðaskiptum, landafundum, upplýsingunni) er gott að nemendur hafi einhvern grunn til að miða við. 20. aldar áfanginn verður eini söguáfanginn sem allir nemendur þurfa að taka og því ekkert öruggt um efnisinntak söguhluta stúdentsprófs frá MH nema að nemendur eiga að hafa lært um heimsstyrjaldirnar, öfgapólitík, kalda stríðið, kvennréttindi, mannréttindi, nýlendustefnuna, fall múrsins og nýrrar heimsmyndar í kjölfar þess. Eftir þennan áfanga verður, eins og áður segir, hver nemandi að velja hvers konar sögu hann vill læra.
Fleira verður þó að skoða en þau efnisatriði sem á og á ekki að kenna. Lögð er áhersla á að nemendur geti strax á fyrsta þrepi aflað, greint og miðlað þekkingu sinni en eftir því sem ofar er farið í tröppuganginum eru gerðar meiri kröfur um sjálfstæð vinnubrögð, gagnrýna hugsun og túlkun. Samhliða verða nemendur þjálfaðir í ákveðni færni sem snýr að heimildaöflun, greiningu heimilda og miðlun. Undir þennan hatt falla til dæmis ýmis formsatriði í framsetningu ritgerða og kynninga á fyrsta þrepi. Á öðru þrepi er lagt upp með að nemendur séu að tileinka sér sömu færnina þó efnisinntakið sé mismunandi. Sem dæmi má nefna verkefni þar sem fram fer skipulagður samanburður á mismunandi túlkunum á sama atburði og endurmat á ríkjandi söguskoðun (hugsa mætti um Gissur jarl og Jón Sigurðsson í þessum efnum). Á öðru þrepi kæmi líka inn stýrð vinna með frumheimildir (Íslendingabók og manntöl sem dæmi) en sjálfstæðari vinna með eftirheimildir og einhver umræða um heimildafræði. Á þriðja þrepi verður þá komið að rannsóknarritgerð sem byggir á sjálfstæðum athugunum og túlkunum frumheimilda og verkefni sem snúast um heimildafræði og söguspeki. Ná þessar lýsingar utan um þau færnisviðmið sem sjá má sem hlutverk sögukennslu? Hvaða eiga nemendur að geta gert eftir einn, tvo eða þrjá söguáfanga? Er hægt að komast að sameiginlegum viðmiðum varðandi færnismarkmið þó efnið sé misjafnt?
Lítið hefur farið fyrir umræðu milli skólastiga um þær breytingar sem í vændum eru, þó öllum megi ljós vera tengslin og áhrifin sem þær geta haft á annað nám. Til að mynda var sagnfræðinám við Háskóla Íslands endurmótað fyrir fáum árum[iv] og yfirlitsnámskeið skorin niður, meðal annars með þeim rökum að nemendur fengju yfirlit í framhaldsskólum. Ef áður taldar breytingar ná fram að ganga má ljóst vera að ekki er hægt að stóla á slíkt yfirlit frá framhaldsskólum. Breytingar í öðrum fögum gætu haft svipuð áhrif – þarf þá ekki háskólastigið að endurskilgreina kröfur um nauðsynlegt nám fyrir inngöngu?
[i] Lögin má lesa hér: Lög 92/2008, http://www.nymenntastefna.is/media/frettir//framhaldskolalog.pdf (sótt 2.3 2010) og umfjöllun menntamálaráðuneytisins á síðunni Ný menntastefna: http://www.nymenntastefna.is/framhaldsskolar/ (sótt 2.3 2010).
[ii] „Óánægja með endurkoma hverfisskóla“, Vísir.is, http://www.visir.is/article/20100219/FRETTIR01/203207168 (sótt 2.3. 2010) og Pawel Bartoszek, „Ósamræmd próf“, Vísir.is, http://www.visir.is/article/20100226/SKODANIR04/30038723 (sótt 2.3. 2010).
[iii] Sennilega má líta á væntanlega Menntaráðstefnu þann 5. mars 2010 sem tilraun til skilnings og sátta. Dagskrá má skoða hér: „Menntaþing 2010“ Mennta-og menningarmálaráðuneytið, http://www.menntamalaraduneyti.is/menntathing (sótt 2.3 2010).
[iv] Sjá, Guðmundur Jónsson, „Sagnfræðinám við Háskóla Íslands stokkað upp“ Hugsandi, 28.11 2005 http://hugsandi.is/articles/sagnfraedinam-vid-haskola-islands-stokkad-upp/ (sótt 3.3 2010), og Hrafnkell Lárusson, „Eitt skref í rétta átt“ Hugsandi 29.11 2005, http://hugsandi.is/articles/eitt-skref-i-retta-att/ (sótt 3.3 2010).