Einhver mannvitsbrekkan hér áður fyrr létu út úr sér eftirfarandi klisju; Ef þú ekkir þekkir fortíð þína, þá áttu enga framtíð. Að einhverju marki má segja að þetta séu orð að sönnu, því nornirnar þrjár eru ein heild og um leið ein-stakar. Einn af mínum kostum og oft á tíðum ókostum er að ég virðist muna betur en aðrir í kringum mig. Oft get ég munað heilu samtölin mörg ár aftur í tíman, bæði þau sem skiptu máli og eins þau sem skipta nákvæmlega engu máli og eru styrkt af ATVR. En getur það skipt máli fyrir framtíð mína að þekkja fortíðina?
Nú eftir áramótin byrjaði ég aftur í sagnfræðinni eftir nokkura ára hlé. Í mastersnáminu er boðið uppá að velja einstaklingsverkefni og ég er að vinna að slíku núna. Það er eiginlega allveg merkilegt hvað ég er búin að sakna þess að vera að grúska í bókum og á skjalasöfnum, koma við gömul skjöl, finna af þeim lyktina og lesa af þeim texta sem var hugsaður í öðrum tíðaranda en í sama landi og sama bæ. Það er bara eitthvað svo gott að vita til þess að fólk hér áður fyrr hafði sömu hugsanir og langanir og maður sjálfur, fólk sem barðist fyrir því sem maður hefur í dag og fók sem hugsaði um framtíðna fyrir sjálfan sig og þá sem á eftir koma, rétt eins og við gerum í dag. Mannfólkið hefur nefnilega ekkert breyst í árþúsundir! Það er umhverfi þess sem hefur breyst.
Ég veit að þetta kann að hljóma eins og væmin klisja og það má vel vera að svo sé, en ég er fullur lotningar fyrir hugsanahætti fólks hér áður fyrr, hugsanahætti sem var byggður á gildum sem við höfum gloprað niður á síðustu árum, gildum sem gera okkur að manneskjum, gildum sem byggja á væntumþykju og virðingu fyrir sjálfum sér og öðrum. Þessa dagana erum við öll að vinna í því að endurheimta þessi gildi.
Til að flýta fyrir endurheimtinni er gott að rýna í eigin fortíð. Þetta má t.d. gera með því að líta í fjölskyldualbúmið og skoða myndir af sjálfum sér þegar maður var lítill og vitlaus labbakútur, finna gömul jólakort frá vinum og ættingjum og þeir sem eru heppnir geta gluggað í gömlu dagbækurnar sínar. Þetta kallar á tilfinningar sem eru í senn þægilegar og góðar.
Varðandi ljósmyndirnar, takið þá eftir því þegar þið skoðið myndir frá árunum 1970 til 1985, að það er einhver hlýleiki og rauðbrún slykja yfir þeim myndum, sem gefur þeim meiri fyllingu en þær sem teknar eru í dag. Maður veltir því fyrir sér hvort það sé tíðarandinn sem hafi prentast á myndina eða var þetta bara ákveðin tegund af ljósmyndapappír sem hætt er að framleiða í dag. Það er bara svo gott að finna örlítið bragð af þeim tíðaranda sem eitt sinn lá í loftinu.
Í grúski mínu á Bókhlöðunni á dögunum rakst ég á grein sem skrifuð var í Hlín: ársrit íslenzkra kvenna, greinin var skrifuð 1918 af Kristbjörgu Jónatannsdóttur, en hún er að tala fyrir því að landsmenn fari sinna garðræktinni meira, þrátt fyrir að það sé tímafrekt og að mörgum þyki það tímasóun og óþarfa vesen. Hún segir m.a.:
Og konur góðar! Þið þurfið ekki að taka vinnumanninn frá orfinu eða kaupakonuna frá hrífunni til að annast garðinn ykkar. Kennið þið börnunum ykkar að annast hann, og þá verður hann vel hirtur og verkið verður unnið með glöðu geði. Börn eru mínir bestu samverkamenn við garðyrkju; þau eru svo lipur og nákvæm og þar er ekki sjeð eftir, þó að þau eyði ofurlitlum tíma vinnu sinnar. En þið verðið að gera ofurlítið fyrir þau í staðinn, þið verðið að gefa þeim blómafræ og svolítið horn einhverstaðar í garðinum, þar sem þau geta sáð því, sjálfsagt hefðu þau líka gaman af að eignast hrísluanga. - Og svo þegar blómin fara að springa út, þá megið þið ekki neita blessuðum börnunum um að koma út með þeim og taka þátt í gleði þeirra. Já, víst er hornið fallegt, ekki verður því neitað, þið dáist af litunum og anganinni.1
Fólk skrifar ekki svona í dag. Við hugsum ekki svona í dag. Tíðarandinn er allt annar. Hvorki verri né betri en það er einhver væntumþykja og hlýleiki í orðum Kristbjargar, hlýleiki sem maður saknar í skrifum fólks í dag. Skortur á þessu er t.d. í nýlegri auglýsingu fyrir innanlandsflug, en í henni er maður hvattur til að bóka skyndikynni með makanum til Akureyrar!! Það er bara eitthvað smekklaust og kuldalegt við það að orða auglýsingu á þennan hátt. Hugsanlega er það vegna þess kulda og doða sem einkennir okkar hugarfar á þessum hremmingartímum sem nú ganga yfir. Því boðskapur auglýsingarinnar snýst um að efla þau góðu gildi sem við misstum sjónar af í miðju góðærinu! En þau eru að fólk eyði fleiri stundum með fjölskyldunni sinni og vinum. Á þann hátt finnum við aftur til þess sem gerir okkur mannleg, því mannlegar tilfinningar hafa ekkert breyst í 10.000 ár.
Íslendingar í dag deila allir sömu áhyggjunum. Áhyggjum um hvernig við munum vinna úr okkar málum. Hvað mun framtíðin bera í skauti sér. Örvæntum ekki því alvarlegri og erfiðari hremmingum hefur þjóðin lent í áður. Um það eru óteljandi dæmi. Við höfum ávalt unnið okkur út úr þeim og það gerum við líka nú. Ef við tileinkum okkur væntumþykju og hlýju í hugsunum okkar og orðum og sýnum hvort öðru virðingu í gagnrýni okkar á hvort annað, þá mun allt verða miklu auðveldara. Eitt lítið bros hefur mögnuð áhrif, þetta vitum við öll, en gleymum þó oft.
Skrítilega sögu hef ég heyrt af þér, þó ekki eftir Busch, og ekki veit eg fyrir víst eftir hverjum það er haft, og líka er eg viss um að sé ósatt, að þú skyldir vera farinn að drekka. Heyrt hefur móðir mín þetta en S. þinn tók strax fyrir allar æðar á því, svo hún hefur nú engan misþanka. Taktu þetta ekki svo, að eg sé að vara þig við að drekka, þar eg hef sagt þér, að eg festi ei trúnað á þessu, heldur til að sýna þér, að fólk gefur þér auga - og að þú mátt vara þig. - Taktu ekki svo orð mín, að eg vilji særa eða angra þig, því guð veit, að þín velferð er mér eins kær og mín. Bezti bróðir, taktu ekki illa upp hreinskilni mína, eg sver þér til, að eg trúi því ekki.2
Á þennan hátt lýkur einu bréfi Ingibjargar Jónsdóttur til bróður síns, Gríms Amtmanns. Ingibjörg þessi var húsfreyja á Bessastöðum 1817-1849, hún eldaði m.a. annars mat ofan í Fjölnismenn þegar þeir sóttu skólann á Bessastöðum og var móðir skáldsins Gríms Thomsens.
Ég ætla að ljúka þessari vangaveltu minni með hennar orðum, enda varnaðarorð sem eru meint á vinsamlegan máta og skrifuð með fullri virðingu. Orð sem lýsa áhyggjum hennar fyrir 200 árum, en sömu áhyggjur og systur okkar hafa í dag, en orða þær á allt annan máta. Áhyggjur um álit annara á þeim sem þeim þykir vænst um.
Bentu á þann sem að þér þykir bestur! J