Olíukanna frá munkaklaustrinu á Skriðu í Fljótsdal

Fornleifarannsókn undir stjórn Dr. Steinunnar Kristjánsdóttur hefur staðið yfir á munkaklaustrinu á Skriðuklaustri í Fljótsdal frá 2002. Á hverju ári hafa fundist hundruð gripa allt frá brenndum dýrabeinum til gullhringa.¹ Nokkrar sérstakar rannsóknir hafa verið gerðar á ákveðnum gripaflokkum sem fundist hafa í uppgreftrinum svo sem gripum tengdum bókagerð, leirkerjum, nöglum og líkkistum til að reyna að varpa frekara ljósi á starfsemi og daglegt líf í klaustrinu. ² Í þessari grein verður tekinn fyrir einn einstakur gripur, brot úr lítilli leirkönnu sem fannst sumarið 2003, og fjallað um gerð hennar, uppruna og æviferil.

Ragnheiður Gló Gylfadóttir fann könnubrotin við uppgröft miðvikudaginn 20. ágúst 2003. Rannsókninni var nánast lokið þetta sumarið og verið var að klára uppgröft á því svæði sem kannan fannst. ³ Herbergið sem kannan fannst í er frá klausturtíma og er túlkað sem kapítuli. ⁴ Jarðlagið sem könnubrotin fundust í er ruslalag sem skýrir af hverju aðeins hafa fundist nokkur brot úr könnunni þar sem hin brotin hafa líklega týnst þar sem kannan brotnaði. ⁵ Í sama lagi um hálfan metra frá leirkersbrotinu fundust hnífar, þar af einn með skafti, og nokkuð af beinum og ógreinanleg járnstykki og stimpillakk. ⁶

Dr. Gavins Lucas aðstoðaði mig við að greina gerð könnunar sem reyndist vera olíukanna úr steinleir frá Raeren í Belgíu. ⁷ Tvö brotanna eiga greinilega saman og mynda þau efri hluti af lítilli könnu með afar smáu og óvönduðu handfangi. Saman mynda brotin um 1/3 heillar könnu. ⁸ Nokkur brot til viðbótar fundust á sama svæði og eru að líkindum einnig úr könnunni þó að ekki passi þau við stóru brotin tvö.⁹ Brotin eru úr renndum steinleir sem er gráhvítur að lit, nokkuð fínn en örlítið bólóttur og í honum má greina litlar húðlitar örður af einhverju óblöndunarefni (e. inclusions).

Olíukannan er undarleg blanda af vönduðu og óvönduðum grip. Leirinn er nokkuð fínn og formið tiltölulega jafnt en þó er leirinn sprunginn við hankann. Hankanum virðist hafi verið slett á á síðustu stundu og ekki hafi verið gætt nægilega vel að því að festa hann svo vel færi. Á belg könnunar er nokkuð djúp 10 mm löng rispa sem hefur komið eftir mótun könnunnar en áður en að hún þornaði, þessi galli hefur þó ekki verið nógu mikill til að könunni væri hent á framleiðslustað.

Greinilegt er að kannan var rennd á hjóli þar sem á belgnum eru fínar rákir er myndast hafa þegar hún var mótuð og að þar hefur vanur handverskmaður verið á ferð. Innan á hálsi könnunnar hefur örlitlum glerungi verið smurt á efstu 23 mm en hann er þó mun þynnri en sá sem er utan á könnunni og má rétt greina brúna litinn. Á hálsinum er listi (e. cordon) en brún könnunnar er nokkuð kvörnuð og má leiða að því líkur að það hafi gerst við notkun. Þó að brúnin sé ójöfn að sjá þá er hún nokkuð mjúk viðkomu líkt og hún hafi slípast við notkun. Á kantinum er glerungurinn alveg horfinn. Á listanum á breiðasta hluta hálsins og á ytra byrði hankans er eins og glerungurinn hafi máðst burt en einnig er vel mögulegt að hann hafi verið þynnri eða honum sleppt þar viljandi í upphafi. Í glerungunum eru dökkbrúnir flekkir, mjög misstórir frá 0,5 mm upp í 4 mm. Líklega er um að ræða eitthvert efni úr glerungnum sem ekki hefur verið betur blandaður en þetta sem aftur styður að hér hafi verið um að ræða leirker í ódýrari kantinum líklega framleitt sem ílát undir ákveðna vöru frekar en sem sjálfstæður gripur.

Eftir að kannan var mótuð á hjóli belgísks leirkerjasmiðs hefur hönkum verið skellt á könnuna í flýti og skorin í hana einföld skreyting. Hún hefur verið ein af tugum eða jafnvel hundruðum næstum nákvæmleg eins kanna. Þegar kannan var orðin þurr var glansandi, brúnn glerungur með gráum skellum borinn á hana að utan og hún svo brennd við 1200-1350°C hita í stórum brennsluofni. ¹⁰ Eftir brennsluna var kannan tilbúin til notkunar, hún hefur verið fyllt af olíunni sem hún var gerð til að geyma og lokað með tappa.

Hankinn á könnunni er afar smár og ekki til þess gerður að halda á henni. Mögulegt er að hann hafi frekar verið ætlaður til að þræða í gegnum reim eða band til að hægt væri að hengja könnuna upp eða um hálsinn. Þó að hankinn sé full smár til að stinga fingrinum í gegn um til að halda á könnunni hefur verið hentugt að halda í hankann með annarri hendi á meðan fingrum hinnar handarinnar var stungið ofan í könnuna til að ná í olíu.

Greina má rista (e. incised) skreytingu öðru megin á hálsi könnunar. Skreytingin er afar einföld og hefur sennilega verið gerð með trépinna áður en leirkerið þornaði. Skrautið samanstendur af tveimur línum með nokkrum punktum umhverfis. Rákirnar eru grunnar og punktarnir einnig. Helst má sjá útúr þessari afar einföldu teikningu einhverskonar plöntu eða strá. Raeren-könnur eru yfirleitt lítt skreyttar nema þær sem eru af fínni gerðunum. Sumar könnurnar hafa þó upphleypt (e. applied) og/eða rist (e. incised) skraut og geta verið afar veglegar. ¹¹ Ekkert kemur fram um þessa gerð skreytingar á litlum Raeren leirkönnum frá þessum tíma í þeim heimildum sem fundust en þær eru langt frá því tæmandi. Má draga þá ályktun að hér sé komin mynd af hörplöntu sem hörfræ olía er unnin úr og hér sé því á ferðinni „merkimiði" sem sýna átti hvert var innihald könnunnar.

Leirkannan er framleidd í Raeren í Belgíu sem er um 1 km frá núverandi landamærum Þýskalands. Uppruni leirkerjagerðar í Raeren er lítt þekktur en hún hefur þó verið stunduð þar í það minnsta frá 12. öld og að líkindum var framleiðslan samfelld allar miðaldir. Milli 1485 og 1550 var framleidd í Raeren sígild gerð lítilla kanna er verslað var með mjög víða. Á Bretlandi finnast þær í svo miklu magni að þær eru einkennandi fyrir tímabilið þar. Á fyrri hluta 16. aldar var glerungur leirkerja frá Raeren grár og glansandi með brúnum flyksum en á síðari hluta hennar varð glerungurinn brúnn. Þar sem glerungurinn á könnubrotunum frá Skriðuklaustri er brúnn er hún að öllum líkindum frá seinni hluta 16. aldar. ¹² Þá hefur kannan ásamt innihaldinu verið flutt burt frá heimaslóðunum sínum í Raeren í Belgíu. Hvert leiðir hennar lágu síðan er erfitt að segja þar sem Raeren-könnur voru fluttar víða um Evrópu og eru algengir fundir.

Þrátt fyrir að olíkannan sé búin til í Belgíu þýðir það alls ekki að hún hafi verið sett þar á skip og siglt með hana beint til Íslands ásamt öðrum vörum. Afar líklegt er að kannan hafi farið krókaleiðir um Evrópu áður en hún kom til Íslands. Mikið finnst af Raeren-könnum á Bretlandi eins og áður sagði og mögulegt er að kannan hafi komið þar við á leið sinni til Íslands. Kannan gæti einnig hafa komið til landsins í gegnum Þýskaland þar sem Raeren er nálægt þýsku landamærunum. Elsta þekkta heimild um siglingar Þjóðverja til Íslands er frá 1432 og á 16. öld var Ísland tengt dansk-þýsku verslunarsvæði. ¹³ Þess má til gamans geta að samskonar olíukanna, fannst heil við uppgröft í miðborg Osló svo eins getur verið að kannan frá Skriðuklaustri hafi ratað til Íslands í gegnum Noreg. ¹⁴ Annar möguleiki er að sjálfsögðu að einhver munkanna hafi komið með olíukönnuna í trússi sínu. Ýmislegt í rituðum heimildum bendir til þess að á Íslandi hafi verið erlendir munkar til að mynda frá Noregi þó margt sé óljóst um þetta atriði en erlendur munkur hefði auðveldlega geta komið með svo smáan grip með sér. ¹⁵

Könnur af þessari gerð frá Raeren er ekki hægt að aldursákvarða nákvæmlega en vitað er að þær voru framleiddar á 16.öld. Kannan frá Skriðuklaustri hefur upphaflega haft tvo hanka og var líklega upphaflega hugsuð til að geyma olíu, sennilega spunaolíu þó auðvitað hafi mátt nota hana undir ýmislegt annað eftir að olían kláraðist. ¹⁶ Þar sem könnubrotin eru af gerð sem var afar útbreidd í Norður-Evrópu á 16. öld fellur aldur þess nokkuð vel að aldri þeirra byggingarleifa sem verið er að grafa upp að Skriðuklaustri. Klaustrið lagðist af 1554 og þar sem ekki er hægt að tímasetja brotið nákvæmar en til 16. aldar fellur aldursgreining könnunar vel að þekktum aldri klaustursins.

Olíukannan ratað alla leið til Íslands og í munkaklaustrið á Skriðu í Fljótsdal. Þar hefur hún átt nokkuð erfiða ævi ef dæma má af því hve máð brún könnunar er og hvernig kvarnað er úr brún hennar. Eflaust hefur ýmislegt verið í könnuna látið og hún gegnt mörgum hlutverkum. Vel getur verið að litla kannan hafi verið hálfgert stofustáss og geymt verðmæta vökva til ritunar eða lækninga sem margt bendir til að hafi verið stundaðar í Skriðuklaustri. ¹⁷ Þegar kannan brotnaði hefur henni verið fleygt eins og hverju öðru rusli en ekki er ósennilegt að eigandanum hafi fundist hann hafa verið sérstaklega óheppinn að missa svo gagnlegan grip.

Þar sem leirker voru ekki framleidd hér á landi hafa þau leirker sem til voru verið verðmæt í þeim skilningi að erfitt gat verið að fá ný ef þau brotnuðu en nokkuð algengt er að sjá ummerki viðgerða á leirkerjum fundnum á Íslandi. ¹⁸ Ekki er að sjá nein merki á könnunni frá Skriðuklaustri um að reynt hafi verið að gera við hana eftir að hún brotnaði. Miðað við hve hreinir og sléttir brotfletirnir eru er næst víst að könnunni hefur verið hent strax eftir að hún brotnaði enda hefur hún ekki komið að neinum notum lengur. Þó að könnur eins og þessi hafi ekki verið munaðarvara annarsstaðar má vel vera að svo hafi verið hér á landi þar sem erfiðara gat verið að nálgast leirker hér á landi en víða annarsstaðar í Evrópu.

Þrátt fyrir langa ævi á enn eftir að skrifa síðastu kaflana í ævisögu olíukönnunnar. Sagan hefst aftur eftir langt hlé er kannan finnst við fornleifauppgröftinn á Skriðuklaustri 20. ágúst 2003 eftir að hafa verið gleymd í hundruðir ára. Það er óhætt að segja að við starfsmenn uppgraftrarins höfum verið nokkuð ánægð með að hafa fundið könnubrotin enda er ekki oft sem svo heilleg leirker finnast við fornleifauppgröft og þrátt fyrir að kannan sé ekki mjög vönduð að gerð er eitthvað sérlega heillandi við svo heillegan grip sem handfjatlaður hefur verið fyrir hundruðum ára og kemur svo upp úr moldinni óskemmdur.

Frá Skriðuklaustri er kannan komin í örugga geymslu hjá Þjóðminjasafni Íslands þar sem hún verður í fyrirsjáanlegri framtíð. Gaman væri ef sett yrði upp vegleg og varanleg sýning um Skriðuklaustur fyrir austan, í Gunnarshúsi eða á Minjasafni Austurlands, svo ferðamenn og íbúar svæðisins gætu fræðst um sögu og menningu Skriðuklausturs.

Við fyrstu sýn virðast margir gripir er finnast við fornleifauppgröft á Íslandi bara vera gamalt brotið drasl sem lítið getur sagt. Þegar skyggnst er undir yfirborðið og hver gripur skoðaður gaumgæfilega kemur þó annað í ljós og það á við um könnubrotin frá Skriðuklaustri. Það er í raun ótrúlegt hvað lesa má mikið úr einu leirkersbroti og hvað lítill og fátæklegur hlutur getur geymt mikla sögu.