Ólympíuleikar og ólympíumenntun

Á morgun, 2. október 2009, hefst þing Alþjóða Ólympíusambandsins í Kaupmannahöfn en þar verður meðal annars ákveðið hvaða borg muni hýsa sumar Ólympíuleikana 2016. Að mörgu er að hyggja þegar leikunum er fundin staður og er valferlið því bæði langt og flókið. Hér verður ekki litið á byggingaframkvæmdir, umhverfismál, íþróttaaðstöðu, mannréttindi, ímynd, lógó eða annað sem oft ber hátt í umræðunni um skipulag Ólymíuleika heldur menntun. Hver borg setur fram áætlun um ólympíska menntun í sínu landi sem farið verður eftir ef borgin er valin. En hvað felst í ólympískri menntun, hver eru markmiðin og hver eru áhrif þessarar menntunar? Til að svara þessum spurningum verður litið á síðustu Ólympíuleika í Peking og þá næstu sem verða í Vancouver.

Ólympíuleikarnir í Vancouver eru handan við hornið en þeir leikar eru hvorki upphaf né endir ólympískrar menntunar í Kanada. Allt frá því að Vancouver setti fram fyrsta tilboð sitt til að halda vetrarólympíuleikana 2010 hefur verið unnið að menntastefnu tengdri leikunum. Frá fyrsta degi hefur verið unnið út frá þremur meginreglum: hámarksnotkun internetsins, samvinnu og arfleifð og notendasprottið efni (e. user-generated content). Í samræmi við þessar reglur hefur skipulagsnefnd Vancouver leikanna ekki búið til efni fyrir kennara og nemendur líkt og áður hefur tíðkast. Þess í stað hefur þeim stofnunum og því fólki sem tengst hefur þessum málum verið auðveldað að halda áfram með sitt starf. Á vef Vancouver leikanna má þannig sjá áherslu á efni sem kennarar hafa sent inn og prófað í sinni kennslu auk efnis frá nemendum. Er hér um að ræða efni fyrir öll skólastig og bæði bók-og starfsnám. Má því geta sér til að áhrifin séu umtalsverð á kanadíska æsku um þessar mundir. Með nálgun skipuleggjenda er allt útlit fyrir að ólympíumenntunin haldi áfram að loknum leikum og því fjármagni sem þeim fylgir, þannig að ekki sé einungis um ákaft átak að ræða heldur viðverandi viðbót. Skipuleggjendur í London (2012) og Sochi (2014) hafa enda litið nokkuð til menntaáæltanna í Vancouver og munu tengja sín prógrömm við starfið sem unnið hefur verið í Vancouver.

Menntunaráætlanir gestgjafaborganna er ætlað að mynda tengsl nemenda við hugsjónir Ólympíuhreyfingarinnar. Hér er því miklu meira á ferðinni heldur en íþróttakennsla. Í tengslum við vetrarólympíuleikana 2010 eru nokkur aðalþemu áberandi í allri menntastefnunni: íþróttir og heilbrigt líf, menning, sjálfbærni, ólympíuhreyfingin og ólympíuhreyfing fatlaðra auk alþjóðlegs þegnskapar. Tengsl hins staðbundna og þess alþjóðlega eru ákaflega áberandi í allri ólympískri menntun enda samheldni, mannvirðing, friður, skilningur og umburðarlyndi grunngildi Ólympíuhreyfingarinnar. Þessi gildi eiga að vera undirstaða bæði Ólympíuleika og ólympískrar menntunar.¹

Það var ekki síst vegna þessara grunngilda sem sumarólympíuleikarnir í Peking 2008 mættu mikilli andstöðu. Mörgum fannst gengið þvert á þessi gildi með samstarfi við kínversk stjórnvöld sem eru jú ekki beint þekkt af virðingu sinni við mannréttindi eða umburðarlyndi gagnvart ólíkum skoðunum. Á móti hefur verið bent á að aukin þátttaka Kínverja í öllu alþjóðlegu samstarfi sé líklegri en útilokun til að breyta afstöðu stjórnvalda, líkt og með Japan og S-Kóreu áður.² En áfram með menntunina.

Fjölmennasta ríki heims, ríki sem byggir á árþúsunda gamalli menningu átti ekki greiða leið að vestrænum gildum Ólympíuhreyfingarinnar. Almenningur og þar með kennarar voru ekki mjög meðvitaðir um ólympíisma og var það eitt helsta vandamálið sem mætti undirbúningsnefnd ólympískrar menntunar í Kína. Fyrsta skrefið var því umfangsmikil endurmenntun kennara. Mest áhersla var á börn á grunnskólaaldri og til að ná til allra 400 þúsund skóla í landinu var komið á fót 556 fyrirmyndarskólum sem hver tengdist fjölmörgum öðrum skólum í sínu umdæmi auk þess sem mikið var fjallað um fyrirmyndarskólana í fjölmiðlum. Þá var og yfir milljón eintökum af ólympíubókum dreift í alla skóla. Með öðrum orðum var gríðarlegt átak sett af stað. En skali menntaáætlunarinnar er ekki það merkilega í þessu sambandi heldur innihaldið og áhrifin. ³

Menntun í Kína hefur verið og er gegnsýrð af þjóðernislegum kommúnisma stjórnvalda og allt námsefni mótast þannig af áróðri ríkisins. Og auðvitað blésu Ólympíuleikarnir í segl þjóðarstolts fyrstu þjóðarinnar í Asíu sem heldur leikanna án þess að þar hafi áður verið bandarísk herstöð. Kínverjar voru gríðarlega stoltir af því að halda leikana og það skilaði sér í allri umfjöllun um leikana, m.a. í ólympískri menntun. En menntaáætlunin var ekki bara þjóðernisleg heldur ekki síður alþjóðleg og það er sú hlið þessarar áætlunar sem á eftir að hafa töluverð áhrif er fram í sækir. Gömul þjóðernistákn voru endurnýtt og endursköpuð með nýju samhengi, það er alþjóðahyggju, samfélagi þjóðanna og friði. Þannig hafa táknin tekið á sig nýja merkingu sem hefur afgerandi áhrif á upplifun Kínverja (og sérstaklega kínverskra grunnskólanemenda) af stöðu landsins í samfélagi þjóðanna. Auk þessa var efnisinnihald ólympísku menntunarinnar nær algjörlega laust við pólitískan áróður og skólar fengu algjört frelsi til að útbúa eigin ólympísku úrræði. Var því hér opnað fyrir aukið frelsi og frumkvæði innan menntakerfisins sem ekki hefur verið lokað á þó leikunum sé lokið. Þessi boðskapur náði til hundraða þúsunda nemenda sem munu móta land sitt á komandi árum. Bjartsýni um breytt Kína er því ekki óraunhæf.

Núna eru fjórar borgir bjartsýnar um að fá að halda leikana eftir tæp sjö ár. Hvaða borg sem verður fyrir valinu er ljóst að menntaáætlun heppnu borgarinnar mun hafa áhrif á milljónir barna. Óskandi væri að ekki þyrfti jafn stóran viðburð og Ólympíuleikarnir eru til þess að knýja á um alþjóðlega meðvitund í skólastarfi.