Orðræðan um landflótta íslenskra ungmenna

Undanfarið hefur mikið verið rætt um landflótta Íslendinga. Umræðan er sögð mikilvæg og því hafa margir stjórnmálamenn gert hana að sínu hjartans máli. Ef fylgst er með framvindu hennar á Alþingi má sjá að mörg stór orð hafa fallið, bæði hvað varðar þetta ógnvænlega fyrirbæri sjálft, en aðallega varðandi hvað er og hvað er ekki verið að gera til þess að fyrirbyggja verulega fólksfækkun. Ég ætla mér í þessari grein í fyrsta lagi að athuga örstutt þann orðaforða sem notaður er í þessari umræðu, hversu vel hann á heima þar og hvaða tilgangi hann þjónar. Er eitthvað samræmi milli tungumáls og veruleika sem réttlætir þau orð sem eru valin eða eru þau einungis ráðin sem málaliðar til að mjaka umræðunni í ákveðna átt? Í öðru lagi langar mig að athuga hvort þessi tiltekna umræða komi heim og saman við staðreyndir, út frá persónulegum sjónarhóli mín sjálfs.

Það var Friedrich Nietzsche sem vakti einna fyrst máls á þeirri skoðun að sannleikurinn væri lítið annað en ráðandi gildismat sem hefði verið gert algilt fyrir tilstilli tungumálsins. Sá sem ræður yfir tungumálinu hefur því sannleikann á sínu valdi. George Orwell tók, ásamt öðrum, upp svipaðar hugmyndir á 20. öldinni undir hugtakinu spilling tungumálsins. Kjarninn í rökum hans er að tungumálið sé iðulega beygt og sveigt að þörfum þess sem notar það, oft í annarlegum tilgangi. Það komi meðal annars fram í notkun orða sem hafa enga raunverulega merkingu og notkun gildishlaðinna orða eins og það sé sjálfsagt að þau innihaldi ekkert annað en raunsætt mat á veruleikanum. Gott dæmi, og margtíundað, um spillt orð af seinni tegundinni er hugtakið „hagvöxtur“ sem Andri Snær Magnason sýndi fram á að er notað í pólitískum tilgangi til að kalla fram jákvæð hughrif hjá þeim sem heyrir það þrátt fyrir að hugtakið hafi, í upphaflegri merkingu, hvorki jákvætt né neikvætt gildi. Raunverulegt inntak orðsins hefur fengið að víkja fyrir gildismatinu, nefnilega gildismati þess sem telur sjálfljóst að samasemmerki sé milli „hagvöxtur“ og „jákvætt“.

Á sama hátt vil ég halda því fram að orðræða þeirra sem tala um þá fólksflutninga sem eiga sér nú stað sé menguð af vafasömu gildismati. Orð eins og „fólksflótti,“ „missa úr landi“ og „atvinnuleysi“ eru einkennandi fyrir hvern þann sem vill láta taka sig alvarlega innan veggja Alþingis, en myndi hins vegar seint hljóta náð fyrir augum Nietzsche eða Orwell. Í stað þess að tala um fólksflutninga þegar fólk flyst milli landa, eins og hefði verið gert á tímum góðærisins, er talað um flótta. Án umhugsunar fljóta fyrir hugskotssjónum okkar myndir af fólki á örvæntingafullum hlaupum frá vel vopnuðum geimverum og brennandi rústum, eða kannski hinar tötrum klæddu persónur úr einhverri af sögum Steinbecks, standandi óttaslegin frammi fyrir óvissri framtíð. Þetta er það sem ég gef mér að Bjarni Ben, Sigmundur Davíð og Siv séu að vísa til þegar þau kjósa að tala um flótta. Á sama hátt er talað um að „missa unga fólkið úr landi“. Þetta gefur ljóslega í skyn að unga fólkið sé: a) mögulega aldrei að fara að koma aftur, b) það sé af því mikill missir (sennilega í hagfræðilegum skilningi frekar en tilfinningalegum) og c) það sé einhver lykill að því að halda í téð ungt fólk. Þingmenn halda því yfirleitt áfram út frá c) og tíunda hvað hægt væri að gera til að varna því að unga fólkinu sé stökkt á flótta, ef bara ríkisstjórnin væri ekki samansafn dusilmenna og lydda. Lausnin felst síðan yfirleitt í því að slá „skjaldborg“ um hvaðeina sem hönd á festir.

Þetta fyrirbæri, sem hægt væri að fella undir hugtakið lýðskrum hefði það ekki einnig glatað merkingu sinni í munni stjórnmálamannsins, á hvorki upphaf sitt né endi í orðunum einum og sér. Annað einkenni á þessari umræðu er nefnilega hvernig ástæður flóttans mikla eru álitnar sjálfgefnar. Spilling stjórnmála felst því ekki aðeins í lygum í formi gildishlaðinna æsingaræðna, heldur einnig því hvernig stjórnmálafólk þrjóskast við að setja hugtök eða atburði í samhengi. Það er talið fullljóst að ástæður þess að unga fólkið flýr í unnvörpum séu hin margfrægu endalok íslenska efnahagsveldisins. Þegar peningurinn kveður hefur unga fólkið enga ástæðu til að staldra við. En er eitthvað samræmi á milli orðræðunnar og atburðanna? Með hugtakanotkun sinni og fyrirfram gefnu tilgangsleysi þess að rökræða um þær ástæður sem liggja að baki fólksflutningunum, hafa stjórnmálamenn tekið stökk út í mýri, rökfræðilega séð. Af hvaða ástæðum, nákvæmlega, ætti maður að taka mark á stjórnmálamanneskju sem skírskotar til landflótta ungs fólks og að tenging flóttans við „ástandið“ sé sjálfljós, ef manneskjan hefur ekki sjálf grafist fyrir um raunverulegar ástæður raunverulegs ungs fólks.

Sem ungur landflótta maður er mér því skylt að andæfa slíkum staðhæfingum. Ástæður þess að ég hef yfirgefið Ísland og hugsa ekki til heimkomu með gleði í hjarta, eru nefnilega allt aðrar en þær sem hinn almenni stjórnmálamaður gefur sér. Það er ekki atvinnuleysi, fá úrræði fyrir smá til meðalstór fyrirtæki, lek skjaldborg um heimilin eða erfið skilyrði til nýsköpunar (sem er annað gildishlaðið orð) sem hafa hrakið mig á brott. Miklu frekar er það algjört vonleysi um að íslenskt samfélag geti breyst til batnaðar sem hefur haft hvað mest áhrif. Það hefur mun meiri fælingarmátt að sjá skoðanakannanir hampa ömurlegum stjórnmálamönnum og ömurlegum flokkum þrátt fyrir siðlaus tengsl þeirra við viðskiptadólga, heldur en að ég sjái fram á erfiða framtíð smáa til meðalstóra fyrirtækisins míns. Það hefur enn meiri fælingarmátt að verða vitni að íslensku samfélagi telja sér trú um að það hafi breytt einhverju eftir hrun. Það gefur mér ekki vott af von að sjá að nú hafi fólk kjarkinn til að þenja flautuna gegn bílalánum með jeppann sinn í gangi fyrir framan bankann og einnota kaffimálið í hendinni, á meðan það hefur enn ekki nægt vit í kollinum til að mæta í tíu mínútur til að mótmæla mannréttindabrotum á hælisleitendum. Og síðast en ekki síst finnst mér ég vera skotinn í hjartað í hvert sinn sem ég þarf að horfa upp á gamlan sósíalista, sem var áður rauður bæði á hár og hjarta, tala um endurreisn efnahagskerfisins og viðurkenna þannig sömu gömlu kapítalísku forsendurnar. Endurreisn kerfisins? Þetta hlýtur að vera kaldhæðið grín.

Þar sem ástæður mínar stinga svo verulega í stúf við það sem haldið hefur verið fram opinberlega get ég ekki dregið aðrar ályktanir en þær að orðræða stjórnmálafólksins hafi annarlegan tilgang. Annað hvort eru ástæður þess heimska, að þau hafi með öðrum orðum einfaldlega ekki gert sér grein fyrir að veruleikinn sé annar en þau gefa sér, eða að orðræða þeirra sé pólitískt valdatæki. Nietzsche myndi sennilega benda á að þau mæltu sannleikann. Þetta var kannski augljóst öllum, en ástæða þess að ég varð að setjast niður og skrifa var ekki sú að afhjúpa stjórnmálamenn sem lygara, það væri sambærilegt við að afhjúpa lamadýr sem spendýr. Ástæðan er miklu frekar sú að ég mótmæli því hér með að vera gerður að tóli í pólitískum sandkassaleik fólks sem hefur ekki lært grundvallarlögmál rökræðunnar. Þetta þarf að breytast, vilji Bjarni Ben og Siv ekki missa mig að eilífu.