Pólitísk áhrif pyntinga

Prófessorin Darius Rejali heldur því fram í bók sinni Pyntingar og lýðræði¹ að nær öll hefðbundin lýðræðisríki hafi stundað pyntingar með skipulögðum hætti, hafi þau séð tilgang í því, oftar en ekki ef þau töldu þjóðaröryggi landsins ógnað eða einfaldleg að það hentaði þeim að skapa ótta í samfélaginu. Þessum mannréttindabrotum lýðræðisríkja fylgir óneitanlega skömm, svo ekki sé minnst á lögbrot, bæði á landslögum sem og alþjóðasáttmálum. Ráðamenn gera sér fulla grein fyrir þessu og leggja sig fram við að fela öll ummerki um slíkt. Á sama tíma skapar þessi feluleikur ákveðið vandamál þegar kemur að umræðunni um pyntingar. Það er óneitanlega vandkvæðum bundið að fjalla um sem og rannsaka svo ekki sé minnst á að skilja málefni þar sem upplýsingum og gögnum er haldið leyndum. Þessi leynd hamlar í raun allri umræðu um pyntingar, óháð því hvort viðkomandi styðji þær eða sé á móti þeim.

Það eru því ánægjulegar fréttir að Dick Cheney, fyrrum varaforseti Bandaríkjanna, hafi óskað eftir því að gögn bandarísku leyniþjónustunnar er varða pyntingar á föngum verði gerð opinber.² Að hans mati muna þessi gögn sanna í eitt skipti fyrir öll að pyntingar (eða harkalegar yfirheyrsluaðferðir líkt og lögmenn Bandaríkjaforseta skilgreindu títtræddar aðferðir) hafi reynst ganglegar og komið í veg fyrir hugsanlegar árásir á landið. Sú staðreynd að þessar yfirheyrsluaðferðir eru ólöglegar, svo ekki sé minnst á siðlausar, virðist ekki hvarfla að Cheney. Þaðan að síður hvaða áhrif beiðni hans muni hafa á eigið orðspor, sem og ríkistjórnarinnar sem hann vann fyrir. Það er einnig áhyggjuefni, að Cheney virðist algerlega virða að vettugi þau langtímaáhrif sem pyntingar hafa á þá einstaklinga sem urðu fyrir ofbeldinu, sem og hvaða áhrif þessi pólitíska stefna Bandaríkjastjórnar mun hafa á gang stjórnmála í framtíðinni. Því pyntingar og fórnarlömb þeirra hafa áhrif á framtíðarskipan heimsmála.

Ein afleiðing pyntinga að hálfu lýðræðisríkja er sú, að þau ríki sem eru að stíga sín fyrstu skref á lýðræðisbrautinni, nýta sér einnig þessar aðferðir. Gott dæmi um slíkt er Egyptaland um miðja síðustu öld. Nasser, forseti hins nýstofnaða lýðveldis, var ákveðinn í því að landið skildi nútímavæðast hratt, veraldleg skipan stjórnmála var sett í forgang, um leið og dregið var úr áhrifum íslam. Nasser hafði sérstakt dálæti á hinu bandaríska kerfi og naut stuðnings Eisenhowers forseta, sem meðal annars sendi starfsmenn bandarísku leyniþjónustunnar (Central Intelligence Agency, CIA) til að þjálfa hina nýstofnuð egypsku leyniþjónustu.³

Sayyid Qutb, egypskur stjórnmálafræðingur, var einn af mörgum sem pyntaður var í stjórnartíð Nasser. Qutb hafði dvalið í Bandaríkjunum skömmu eftir seinna stríð á vegum egypskra stjórnvalda til að rannsaka bandaríska menntakerfið. Á meðan dvöl hans stóð sannfærðist hann um að sú einstaklingshyggja og frjálslyndisstefna sem þar réði ríkjum, sönnuðu hversu hættulegar slíkar stjórnmálastefnur voru, sérstaklega þeim ríkjum er nýlega höfðu tekið upp lýðræðislegt stjórnarfar eftir margra ára nýlendustefnu.⁴ Þegar hann snéri heim árið 1950, varð Qutb eindreginn andstæðingur Nassers og nútímavæðingar hans, og tók virkan þátt í stjórnmálasamtökum „Muslim Brotherhood“ sem börðust hatrammlega gegn stefnu ríkisins. Qutb og flokksmenn hans voru fljótlega handteknir af leyniþjónustu Egyptalands, og pyntaðir á skipulegan hátt til að afla upplýsinga um samtökin “Muslim Brotherhood,“ sem og til að sýna öðrum stjórnmálaflokkum að egypskt stjórnvöld myndu ekki líða andmæli, hvorki friðsamleg né ofbeldisfull. Qutb var síðar sakfelldur í sýndarréttarhöldum og tekin af lífi árið 1966.

Þó engar ritaðar heimildir séu til um hvers konar pyntingar Qutb þurfti að þola, skýra samtímamenn Qutb frá þessum aðferðum í heimildarmynd BBC.⁵ Barsmíðar, raflost, hungur og svefnleysi voru daglegir viðburðir. Einnig voru fangar settir í einangrun í langan tíma. Qutb nýtti dvöl sína í einangrun vel, og samdi rit er fjölluðu um stjórnskipan og íslömsk trúmál. Þrátt fyrir að hann hefði verið virkur í stjórnmálum áður en hann var fangelsaður og gefið út fjölda rita, þá hafði reynsla hans af pyntingum gagnger áhrif á hann og stjórnmálaskoðanir hans. Skoðanir hans urðu æ róttækari og á sama tíma skýrari. Að hans mati var hinn íslamski heimur í sömu aðstöðu og þegar Múhammeð spámaður breiddi út hina nýju trú. Hin íslömsku stjórnmálaöfl höfðu spillst af vestrænum áhrifum og eina leiðin til lausnar, var að leita aftur til fortíðar, þegar íslam spratt upp sem pólitískt afl er spornaði við spillingu og óréttlæti er ríkti á Arabíuskaganum á 7. öld.

Samkvæmt kenningum Qutb var ofbeldi því nauðsynlegt, og í raun eina leiðin til að sporna við nútímavæðingu og þeirri frjálshyggju sem Egyptaland stóð frammi fyrir. Og það sem athygli vekur er að samkvæmt kenningum hans var leyfilegt að beita samtrúarmenn ofbeldi til að koma í veg fyrir spillingu samfélagsins.⁶ Þeir múslímar er höfðu spillst af vestrænni menningu höfðu fyrirgert réttindinum sínum og töldust í raun ekki lengur múslímar. Jihad var ekki lengur skilgreint sem barátta er einstaklingur háði við sjálfan sig og veikleika sína, heldur sem stærra fyrirbæri, stjórnmálaafl sem varði trúnna sem stóð ógn af útbreiðslu lýðræðis. Þrátt fyrir að kenningar Qutb hafi ekki vakið mikla athygli á sínum tíma, höfðu þær þegar á leið, varanleg áhrif á þau ofbeldisfullu íslömsku öfl sem við sjáum í dag. Að þeirra mati er ofbeldi hluti af baráttu múslíma og nauðsynlegt til að hverfa aftur til þess samfélags sem Múhammeð spámaður barðist fyrir á sínum tíma. Samtímamenn Qutb höfðu spillst af vestrænni frjálshyggju, og beittu sambræður sína ofbeldi og þar af leiðandi var Qutb og fylgismönnum hans heimilt að drepa þá til að verja stoðir íslam. Í dag eru áhrif Qutb skýr, enda nýta samtök Al Qaida sem og Talibanar sér kenningar Qutb til að verja öfgakennda stefnur sínar sem og árásir.

Cheney kemst greinilega að sömu niðurstöðu og Qutb (án þess þó að hafa verið pyntaður). Að mati Cheney er ofbeldi, eða harkalegar yfirheyrsluaðferðir, réttlætanlegt til að verja stoðir hins veraldlega bandaríska samfélags. Cheney er svo sannfærður um réttmæti ofbeldis að hann hikar ekki við að biðja um að virkni þess sé opinberlega sönnuð í eitt skipti fyrir öll. Með þessari beiðni rennir hann styrkum stoðum undir kenningar Rejali, að lýðræðisríki pynti, en grefur samtímis undan siðferðislegum grunngildum hins lýðræðislega samfélags sem kaus hann í embætti. Niðurstaða og kenningar Qutbs eru að mörgu leyti skiljanlegar, það óréttlæti og sú niðurlægin sem fellst í pyntingum hlýtur að skilja eftir sig varanleg spor. Í kjölfarið er hægt að draga þá ályktun að skoðanir og gildi Cheney endurspeglist í kenningum hinna öfgafullu múslíma sem nýta sér ofbeldi til framdráttar. Spurningin er svo hvað veldur því að hann kemst að sömu niðurstöðu og Qutb?