Póstur af Brekkunni

Ég lenti í því síðastliðið sumar að taka viðtal fyrir Morgunblaðið við yfirlækni geðdeildarinnar á Akureyri. Það leiddi til þess að ég fékk á heilann frasa sem læknirinn notaði oftar en einu sinni. Hann talaði semsagt um þá einstaklinga sem geðdeildin þjónustar á Akureyrarsvæðinu sem fólkið á milli fjallanna.
Ég hef brotið heilann um þennan frasa. Fólkið á milli fjallanna. Niðurstaða mín er sú að hann lýsi í raun sérstöðu Akureyrar býsna vel. Á milli fjallanna er fólkið einangrað, þar er samfélag sem er óháð Reykjavík að ýmsu leyti og gerir jafnvel í því að vera sjálfum sér nægt. Sá hugsunargangur hefur verið á undanhaldi hin síðari ár, ef til vill í takt við hnignun Kaupfélagsins á svæðinu, en jafnvel vegna annarra breytinga á samfélagsgerðinni.
Þessu skýt ég hins vegar inn sem inngangsorðum þar sem ég tel að færa megi rök fyrir því að þessa sömu sérstöðu megi heimfæra upp á Háskólann á Akureyri. Hann hefur til dæmis fengið þá einkunn að vera stóriðja Akureyrar. Við hann starfa margir fræðimenn á ýmsum fræðasviðum og þar stunda fjölmargir nemendur nám. Samt finnst mér oft, þegar ég ræði við háskólanema fyrir sunnan, að lítið sé um hann vitað. Hann er enda landfræðilega einangraður og nýtur nokkurrar sérstöðu. Frá Brekkunni sendi ég þess vegna þennan póst að utan.

I

Á Íslandi eru 8 skólar á háskólastigi. Sumir þeirra fá minni athygli en aðrir. Sumir fá jafnvel svo litla athygli að fyrir fólki á höfuðborgarsvæðinu eru þeir undir huliðshjálmi. Ég myndi hiklaust setja Háskólann á Akureyri í þann flokk, enda fengið að reyna hvernig það er að segja öðrum háskólanemum á Íslandi eitthvað um skólann. Því fylgja gjarnan efasemdarsvipir. Þeir minna mig einna helst á þá svipi sem ég fékk frá þýskum háskólanemum einu sinni þegar ég sagði þeim að á Íslandi gætu flestir rakið ættir sínar saman.

Þá er ég reyndar ekki að halda því fram að allir í HA séu skyldir. Ég er bara að halda því fram að það sé hægt að tala um staðreyndir sem tengjast skólavistinni eða skólanum, sem margir Háskólanemar annars staðar af á landinu eru vantrúaðir á. Til dæmis get ég nefnt að smæð Háskólans er kostur. Hún er kostur að því leyti að hann auðveldar umræður á milli nemenda og hann auðveldar aðgang að kennurum í hverjum áfanga fyrir sig. Skrifræðið verður að sama skapi viðráðanlegra þegar það kostar mann lítið annað en nokkurra mínútna samræðu við skrifstofustjóra deildanna að fá leyst úr próftöku- og skráningarmálum, eða öðru sem tengist áföngunum sem slíkum.

Smæðin getur að sama skapi verið galli. Hún takmarkar möguleikann á fjölbreytni í námsframboði og fjölbreytni í að kynnast áhugaverðum nemendum. Þetta atriði býður því upp á kosti og galla sem hver verður að meta fyrir sig.

Annað atriði sem ég get nefnt sem dæmi er umræðan um gæði skólanna. Sumir hafa trú á að skólarnir séu ekki bara ólíkir heldur misgóðir. Kannski er hægt að meta slíkt óhlutdrægt með árlegum skýrslum. Sjálfur held ég að tíminn verði helsti dómarinn á þá byltingu sem hefur orðið í framboði á háskólanámi á Íslandi, og því sé vænlegast að bíða í eins og áratug með að meta til fulls hver áhrifin hafa orðið á samfélagið.

Burt séð frá því hef ég nokkrum sinnum lent í rökræðum um hvort laganám við HA geti verið nógu gott, sérstaklega samanborið við HÍ, og við kollega um það hvort bestu lagadeildina á Íslandi sé að finna í HA, HÍ, HR eða jafnvel Bifröst. Slíkar rökræður finnst mér yfirgengilega leiðinlegar. Þær bera vott um að innan háskólasamfélagsins sé bæði fólk sem hræðist samkeppnisumhverfið sem háskólarnir eru nú í, og fólk sem telur að best sé að deyfa hræðsluna með því að skipta skólum upp í „okkur“ og „þá“.

Ég er ekki viss um hverju slík skipting muni skila. Ég held frekar að Háskólasamfélagið, semsagt samfélag allra þeirra sem hafa lokið prófgráðu úr háskóla, ættu að njóta þess að kynnast fólki með svipuð áhugamál sem hefur lokið námi úr sömu grein og það, nema bara úr öðrum skóla. Það skapar dýnamík sem styrkir æðra nám, hvar sem það er á landinu.

II

(Fyrir þá sem það ekki vita):

Í Háskólanum á Akureyri var því fagnað í byrjun september að tuttugu ár voru liðin frá stofnun skólans. Þann 5. september árið 1987 hóf Háskólinn starfsemi. Haraldur Bessason var þá rektor skólans, sá fyrsti af tveimur. Fastráðnir starfsmenn voru fjórir, nemendur voru 31 og boðið var upp á nám í tveimur deildum, heilbrigðisdeild og rekstrardeild. Bókasafnið taldi eina bók, eða svo segir sagan. Það var Bókin um manninn.

Á þessum tuttugu árum hefur skólinn vaxið ört. Nú eru nemendur um 1500 og starfsmenn 180. Þorsteinn Gunnarsson tók við af Haraldi. Deildirnar eru þrjár og bókasafnið hefur vaxið að sama skapi, þótt Bókina um manninn sé þar enn að finna.

Í upphafi stunduðu háskólanemendur námið í ónotuðum byggingum í Glerárgötu og við Þingvallastræti. Nú er skólinn fluttur að Sólborg, en svo kaldhæðnislega vill til að þar var áður sérheimili fyrir þroskahefta. Gamlar fúnkíssteypubyggingar hafa verið endurnýjaðar og nýbyggingar risið. Á næstu tveimur árum er áætlað að stækka enn við svæðið á Sólborg. Þar að auki hafa nú risið stúdentaíbúðir við Sólborg og þannig er að verða til lítið Háskólasamfélag við Glerána.

Nemendur geta menntað sig á fjölmörgum fræðasviðum; Fjölmiðlafræði, grunnskólafræði, hjúkrunarfræði, iðjuþjálfun, leikskólafræði, líftækni, lögfræði, nútímafræði, samfélags- og hagþróunarfræði, sálfræði, sjávarútvegsfræði og fiskeldi, tölvunarfræði, umhverfis- og orkufræði og viðskiptafræði eru á meðal þess sem í boði er.

Á þessum tíma hefur mikilvægi skólans fyrir Akureyrarbæ vaxið jafnt og þétt. Námsframboðið tekur mið af þörfum samfélagsins. Langflestir kennarar, hvort heldur sem er við grunnskóla eða leikskóla á Akureyri og í nálægum sveitarfélögum, eru menntaðir við Háskólann. Viðskiptafræðingar og hjúkrunarfræðingar finna sér flestir störf á Akureyri eða jafnvel annars staðar á landsbyggðinni. Sjávarútvegsfræðingar hafa reyndar farið út um allan heim, sem og tölvunarfræðingar. Þá eru ótaldir þeir fjölmörgu sálfræðingar, lögfræðingar, nútímafræðingar og fjölmiðlafræðingar sem hafa verið að skríða út úr yngstu deild skólans, félagsvísinda- og lagadeildinni sem stofnuð var 2003.

Ein af sérstöðum skólans utan við smæðina er áherslan á fjarkennslu. Skólinn hefur verið ötull við fjarkennslu um hríð og sem stendur eru fjarnemar um þriðjungur allra nemenda við skólann. Einnig var nýlega stofnaður RES — orkuskóli, sem er sérskóli í nánum tengslum við HA og býður upp á nám fyrir erlenda nemendur í orkufræðum. Þannig hefur skólinn sótt út fyrir landsins steina og út fyrir innsta hring fjarðarins til að laða að nemendur og vaxa.

III

Háskólinn á Akureyri nýtur á margan hátt sérstöðu. Þar er fjölbreytt námsframboð sem er ekki endilega fyrir allra augum. Ætli skólinn sé kannski bara fyrir Norðlendinga, landsbyggðarfólk og erlent fólk sem vill nema íslenska þekkingu og þar með orðinn eins og smækkuð mynd af þeim hugmyndum sem fylgdu KEA-veldinu? Er Háskólinn enn ein stoðin í því að gera Akureyringa sjálfum sér næga?

Ég set þessar spurningar svo sem ekki fram í fræðilegum tilgangi, og ætlunin er ekki að svara þeim með greiningum. Kannski er eitthvað í textanum sem dregur fram sérstöðu skólans, kannski er eitthvað í textanum sem dregur fram sérstöðuna í sjálfum sér verandi nemandi í skólanum. Samt held ég að hvorugt sé tilfellið.
Háskólinn á milli fjallanna nýtur þó engu að síður sérstöðu á landinu. Ef ekki með tillliti til námsins, þá með tilliti til þess hversu óljósa stöðu hann hefur í huga margra hér á landi, sérstaklega utan Akureyrar.