Prog rokk

Hér verður prog rokk (e. Progressive rock) skoðað og leitast við að skýra þær aðstæður sem það er sprottið úr og hver áhrif erlendra proggtónlistarmanna voru á íslenskt tónlistarlíf á 7. og 8. áratugnum út frá samtölum við tónlistarmennina sjálfa. Einnig verður fjallað um hvernig dæmigerð íslensk progghljómsveit, Þursaflokkurinn, mótaðist og vann tónlist sína.

Líklega var það Sgt. Pepper’s… sem Bítlarnir sendu frá sér árið 1967 sem markaði upphaf proggsins. Með plötunni tóku Bítlarnir áhættu sem minni spámenn hefðu líklega ekki leyft sér. Með plötunni vildu þeir eins og margir rokktónlistarmenn á þessum tíma láta taka sig alvarlega og sýna hvers megnugir þeir væru í „alvarlegri’’ tónlist. Bítlarnir höfðu leitað nýrra leiða í hljómi og formi með góðri samvinnu við George Martin. Textarnir urðu torræðnir, ný hljóðfæri t.d. indverskur sítar og semball heyrðust í tónlistinni. Allt var nýtt við þessa plötu. Platan var ólík því sem áður hafði sést, textar, tónlist og hljómur laganna flóknari en áður hafði heyrst hjá svo vinsælli hljómsveit. Sinfóníuhljómsveit var notuð og útsetningar og hljómur laganna var með nýstárlegum hætti.¹

Með progginu leituðust tónlistarmenn við að skapa nýtt yfirbragð á rokkið með því að gera tónlistina frjálsari í formi en áður hafði verið gert. Menn voru óhræddir við að skipta um takt í miðju lagi og nota takttegundir sem voru ekkert mjög „rokklegar’’ t.d. 5/4 og 9/8.² Þessi einkenni má m.a. heyra hjá Emerson, Lake og Palmer, einni áhrifamestu bresku proggsveitinni. Proggtónlistarmenn voru óhræddir við að blanda saman hröðum köflum og hægum og lögin lengdust, urðu oft 7-8 mínútur og jafnvel lengri. Dæmi um það má heyra hjá hljómsveitinn Yes á plötunni Close to the edge þar sem frekar mætti tala um tónverk en lög. Þemaplötur voru áberandi hjá proggsveitum og kunnustu dæmin koma frá hljómsveitinni Pink Floyd sem gerði m.a. nokkrar af þekktustu þemaplötum rokksögunnar, Dark side of the moon, Wish you were here og The Wall.³

Progg náði aldrei miklum almennum vinsældum á Íslandi en hljómsveitirnar sem lögðu það fyrir sig nutu mikillar virðingar. Sjálfsagt hefur ekki verið auðvelt fyrir tónlistarmenn á litlum markaði eins og Ísland var að leggja stund á tónlist sem höfðaði til þröngs hóps eins og proggið gerði. Hljómsveitin Trúbrot náði þó töluverðum vinsældum og naut þess að meðlimir hennar höfðu verið í nokkrum vinsælustu popphljómsveitum landsins. Sterk proggeinkenni eru á plötunni Undir áhrifum sem út kom árið 1970 og á plötunni …Lifun sem kom út árið 1971 en hún er oft talin ein besta plata Íslandssögunnar.⁴ Ekki er þó hægt að segja að Trúbrot hafi verið hreinræktuð proggsveit. Gunnar Þórðarson, gítarleikari og einn aðal lagasmiður sveitarinnar segir „Ætlunin var ekki að gera „progg“ bara að gera góðar plötur, við vorum svona á miðjunni, sumt progg og annað ekki.“ Gunnar segir einnig að áhrifavaldar þeirra hafi verið Yes, King Crimson, Brian Wilson og Bítlarnir.⁵

Hljómsveitin Óðmenn starfaði á 7. áratugnum þar sem Jóhann G. Jóhannsson var eini fasti meðlimurinn. Árið 1970 gáfu Óðmenn út plötu sem var samnefnd hljómsveitinni og var fyrsta íslenska tvöfalda platan.⁶ Á henni var að finna flókna músík sem unnendur proggsins kunnu vel að meta. Að sögn Jóhanns G. Jóhannssonar, bassaleikara og söngvara sveitarinnar sóttu þeir mikið í Cream og Hendrix, en einnig hlustuðu þeir mikið á blús og djass og voru undir áhrifum frá Miles Davis. Finnur Torfi Stefánsson, gítarleikari Óðmanna sótti innblástur í klassíska tónlist og fékk félaga sína til að hlusta m.a. á ungverska tónskáldið Béla Bartok, eitt af áhrifamestu tónskáldum 20. aldarinnar.⁷

Töluverð mannaskipti urðu í þeim hljómsveitum sem teljast til íslenska proggsins og nokkrir meðlimir Trúbrots gengu til liðs við hljómsveitina Náttúru sem gaf út plötuna Magic Key þar sem sterkra proggáhrifa gætir. Náttúra gerði ýmsar tilraunir og starfaði hljómsveitin m.a. með tveimur tónskáldum úr klassíska geiranum, þeim Leifi Þórarinssyni og Atla Heimi Sveinssyni og sömdu þeir tónlist sem hljómsveitin flutti. Sigurður Rúnar Jónsson, sem var liðsmaður sveitarinnar um tíma sagði að þeir hafi hlustað m.a. á Quartermass, Flock og Emerson Lake & Palmer.⁸

Þó að Þursaflokkurinn sé dæmigerð progg hljómsveit var tónlist hans alls ekki dæmigerð fyrir það sem var að gerast í tónlist á Íslandi í lok 8. áratugarins. Hljómsveitin notaði flóknar útsetningar og frjálslegt form í lögum sínum og byggði tónlist sína á gömlum íslenskum lögum þó að erlend áhrif hafi verið áberandi í úrvinnslunni. Hljómsveitin gaf út 3 hljóðversplötur og eina tónleikaplötu og starfaði á árunum 1978-1984.
Breskur blús hafði mikil áhrif á Egil Ólafsson, söngvara og hljómborðsleikara sveitarinnar og félaga hans þegar tónlist Þursaflokksins var að þróast. Hann nefnir Cream, John Mayall og Blind Faith en einnig hljómsveitirnar Incredible String Band og Fairport Convention sem líkt og Þursarnir sóttu í þjóðlegan arf. Egill nefnir einnig jazz-fusion sveitina Weather Report, píanistann Herbie Hancock, bandarísku blúsrokksveitina Canned Heat, Ten Years After og The Man sem eru breskar sveitir og kanadísku söngkonuna Joni Mitchell sem áhrifavalda.

Bakgrunnur Þursanna var fjölbreyttur og allir höfðu töluverða reynslu. Tómas Tómasson, bassaleikari og Þórður Árnason gítarleikari fóru til Englands og störfuðu þar sem hljóðfæraleikarar áður en Þursaflokkurinn var stofnaður og urðu fyrir áhrifum af því sem var að gerast í bresku tónlistarlífi á 7. og 8. áratugnum. Karl Sighvatsson, orgelleikari var menntaður í tónlist og hafði m.a. verið í hljómsveitunum Flowers og Trúbrot. Ásgeir Óskarsson þótti og þykir enn með bestu trommurum landsins og einnig bættist Rúnar H. Vilbergsson fagottleikari í hópinn og kom inn með reynslu og menntun í klassískri tónlist. Egill kom úr Spilverki þjóðanna og Stuðmönnum og hafði stundað nám í píanóleik, og söngnám hjá dönsk-íslensku söngkonunni Engel Lund.⁹ Hún var mjög fróð um þjóðlega tónlist og hafði á árunum milli stríða farið í tónleikaferðir um Evrópu og aðallega byggt tónleikaskrá sína á þjóðlögum frá ýmsum löndum, þ.á.m. frá Íslandi.

Þursar voru nokkuð á skjön við tíðarandann þar sem gullöld þjóðlagarokksins var nær liðin og þeir komu fram á þeim tíma sem pönkið var að byrja að ryðja sér til rúms á Íslandi. Þursar litu í aðrar áttir en þeir sem voru í pönkinu og horfðu til þjóðlegs arfs. Egill hafði áhuga á íslenskum þjóðlögum og kynnti sér þau m.a. í gegnum rit séra Bjarna Þorsteinssonar sem safnaði saman og skráði íslensk þjóðlög og þjóðvísur. Egill sótti einnig innblástur í skáldskap 16. og 17. aldar t.d. í Jón Arason, Hallgrím Pétursson, Þorbjörn Vitlausa, Vigfús frá Leirulæk, Guðmund Bergþórsson og aðra sem ortu á harðræðistímum Íslandssögunnar. Umfjöllunarefnið var þó blandað með húmor eins og heyra má í „Brúðkaupsvísum“ og „Tóbaksvísum“.

Tónlist Þursanna var bræðingur úr ýmsum áttum. Það var hlutverk Egils að afla efnis og forma það en síðan gekk tónlistin í gegnum síu í hljómsveitinni og fékk á sig endanlega mynd í samvinnu allra meðlima sveitarinnar. Metnaðurinn var mikill, tónlistin var slípuð og þróuð þangað til allir urðu ánægðir og markmiðið var einfaldlega að skapa góða tónlist, helst bestu músík í heimi. Hljómsveitin var ekki langlíf því ómögulegt var að lifa af henni. Oftast mættu 50 – 70 manns á tónleika. Harði kjarninn sem fylgdi hljómsveitinni var kannski 350 manns. Tónlistin fékk fína dóma en seldist kannski ekki í takt við dómana. Salan var þó að meðaltali 3500 - 4000 eintök, sem þætti gott í dag en í þá daga var minna um plötuútgáfu en nú, framleiðslukostnaður var hærri og hver plata seldist í stærra upplagi en í dag.

Þeir tónlistarmenn sem haft var samband við voru sammála um að á þeim tíma sem verið var að vinna tónlistina hafi ekki verið markmið að gera proggtónlist heldur fyrst og fremst góða tónlist eða eins og Egill Ólafsson orðaði það: „Hugtakið progg er til þæginda fyrir fræðimenn og aðra þá sem hafa viðurværi sitt af að flokka tónlist, tónlist sem orðuð er við progg er mjög fjölbreytt og ærið ólík í tónlistarlegu tilliti.’’¹⁰