Pyntingar í nútíma lýðræðisríkjum

Stressstaða

Árið 2007 kom út bók sem kallast Pyntingar og lýðræðisríki (Torture and Democracy) eftir íranska prófessorinn Darius Rejali¹ og er bókin undirstöðurit í námskeiði um hlutverk pyntinga í námskeiði um alþjóðalög í Denverháskóla. Í bók sinni rekur Rejali hlutverk og þróun pyntinga og pyntingaaðferða á 20. öld, sem og byrjun 21. aldarinnar. Niðurstaða hans er sú að ríkið er sá aðili sem ber mestu ábyrgðina á skipulögðum pyntingum. Þrátt fyrir að einræðisríki eins og Sovétríkin og Þýskalands nasismans hafi pyntað í miklum mæli hafa lýðræðisríkin einnig tekið virkan þátt í þessari þróun og vekur Rejali sérstaka athygli á því hvernig lýðræðisríki hafa stuðlað að gagngerri breytingu á pyntingatækni. Í dag nota lýðræðisríki sjaldnast barsmíðar eða aðrar aðferðir sem skilja eftir sig ummerki, heldur hefur tæknin þróast yfir í það sem Rejali kallar ósýnilegar pyntingar („stealth torture“). Um er að ræða aðferðir sem skilja ekki eftir sig nein verksummerki, svo sem rafmagn, vatnspyntingar, streitustöður, svefnleysi, matarskort, og hávaða. Rejali heldur því fram að aukin starfsemi mannréttindasamtaka sem og aukið eftirlit með starfsemi ríkisins, hvort sem það er um að ræða þegna ríkisins, blaðamenn eða alþjóðastofnanir, hafi síður en svo valdið því að lýðræðisríki hafi dregið úr eða hætt pyntingum, heldur stundi þær með sama hætti og áður. Aftur á móti leggi þau sig fram við að nota ósýnilegar aðferðir sem í fyrsta lagi komi í veg fyrir að einstaklingar geti sannað fyrir dómstólum að þeir hafi verið pyntaðir og í öðru lagi, draga úr trúverðugleika einstaklingsins. Máli sínu til rökstuðnings bendir Rejali á þá staðreynd að umrædd tækni þróast ekki bara meðal einstakra lýðræðisríkja heldur einnig breiðst út meðal þeirra, og má þar nefna pyntingar bandarískra málaliða í Suður Ameríku sem studdust við aðferðir franskra hermanna í Alsír sem síðar voru notaðar af Bretum á Norður Írlandi.

Umfjöllun um pyntingar hefur verið áberandi í fjölmiðlum vestanhafs undanfarnar vikur, og þá sérstaklega sú ákvörðun núverandi Bandaríkjastjórnar að birta minnisblöð ríkisstjórnar George W. Bush sem snéru að því ákvörðunarferli sem átti sér stað eftir árásirnar 11. september. Þá ákvað ríkisstjórn Bush að fulltrúum ríkisins (þ.e.a.s. hernum, leyniþjónustunni og alríkislögreglunni) væri heimilt að beita aðferðum sem ríkisstjórnin skilgreindi sem „aukinni hörku í yfirheyrslum,“² aðferðum sem í flestum öðrum lýðræðisríkjum heims eru skilgreindar sem pyntingar. Þessum aðferðum skyldi beitt á skipulagðan hátt til að afla upplýsinga um hugsanlegar árásir á Bandaríkin og bandaríska þegna og verja þjóðaröryggi landsins. Það er sláandi að bera saman Sáttmála Sameinuðu þjóðanna sem bannar pyntingar³ við minnisblöð ríkisstjórnar Bush, þar sem yfirheyrsluaðferðir eru fyrst skilgreindar sem pyntingar ef viðkomandi hlýtur varanlega líkamlega örorku eða lætur lífið.⁴

Í raun kemur það ekki á óvart að Bandaríkin beiti pyntingum, því líkt og Rejali bendir á, hafa ríksstjórnir ávallt verið fremstar í flokki þegar kemur af því að beita pyntingum, og hefur sú staðreynd ekkert með stjórnarfar ríkisins að gera né hversu öflug ríkin eru þegar kemur að umbótum á sviði mannréttinda, bæði í heimalandi sínu sem á alþjóðavettvangi.⁵ Það sem aftur á móti vekur sérstaka athygli er sú lagalega hugmyndavinna sem lá að baki þessari ákvörðun Bandaríkjastjórnar. Sem og sú staðreynd að hæstsettu embættismenn hennar áttu frumkvæði í þessari stefnumótun, og tóku virkan þátt í því að sjá til þess að umræddri stefnu yrði fylgt eftir. Þessar aðferðir voru, að þeirra mati, nauðsynlegar til að verja hið lýðræðislega stjórnarfar sem ríkti á vesturlöndum.

Þegar ákvörðunarferli Bandaríkjastjórnar er skoðað nánar rekumst við strax á tvö vandamál er lúta að pyntingum með tilliti til lagalegs og stjórnarfarslegs hlutverk ríkisins. Það fyrra á ekki einungis við Bandaríkjastjórn heldur við nær allar vestrænar ríkisstjórnir, og felst í þeirri lagalegu þversögn að það er ríkið sem ber mesta ábyrgð á því að mannréttindi þegnanna séu virt og landslög séu í samræmi við Mannréttindayfirlýsingu Sameinuðu þjóðanna en samtímis er ríkið sá aðili sem líklegastur er til að brjóta umrædd mannréttindi og reynir að koma í veg fyrir að þegnarnir njóti þeirra til fulls.

Seinna vandamálið snýr að þeirri staðreynd sem Rejali bendir á, þ.e.a.s þá stjórnarfarslegu þversögn að ríki, jafnt lýðræðis- sem og einræðisríki, beita pyntingum á skipulagðan hátt og má þar helst nefna ein elstu lýðræðisríki heims, Frakkland og Bretland sem dæmi. Breskir hermenn hafa ítrekað pyntað einstaklinga á Norður Írlandi og franskir hermenn pyntuðu Alsírbúa meðan á sjálfstæðisbaráttu þeirra síðarnefndu stóð um miðja síðustu öld. Ef við berum röksemdafærslu Breta og Frakka saman við þau rök og Bandaríkjamenn nota til að réttlæta aðgerðir sínar í stríðinu gegn hryðjuverkum, þá kemur í ljós að um sömu rök er að ræða; ekki væri um „hefðbundið“ stríð að ræða og óvinurinn fælist á meðal almennings og beitti aðferðum sem franski herinn gæti ekki unnið með viðurkenndum aðferðum. Einnig vekur athygli að umræddar pyntingar lýðræðisríkjanna eiga sér ekki stað í heimalandi þeirra. Sú staðreynd að ríkin hafa flest skrifað undir sáttmála Sameinu þjóðanna sem bannar pyntingar og hafa, oftar en ekki, sín eigin landslög sem banna slíkar aðgerðir, eru virt að vettugi.

Hvað sem þessum lagalegu og stjórnarfarslegu vandamálum líður þá valda þessar aðgerðir vestrænna stjórnvalda alvarlegum trúnaðabresti milli ríkis og almennings, svo ekki sé minnst á hræsnina sem í felst í þessari afstöðu. Það er ekki að ástæðulausu sem ríkisstjórn Bush notaði aldrei orðið pyntingar í þeim skjölum sem gerð hafa verið opinber. En einnig má halda því fram að ríkið komist auðveldlega upp með þessa tvöföldu stefnu með því að leggja mikla áherslu á þær ógnir sem steðja að samfélaginu og reyna á skipulagðan hátt að hafa áhrif á umræðuna um pyntingar og hvernig þær í raun gagnist samfélaginu. Það er ekki tilviljun hversu mikla áherslu stjórnvöld leggja á að þau dæmi um pyntingar sem fram hafa komið í fjölmiðlum, s.s. Abu Ghraib, séu einstök tilfelli og í raun verk örfárra einstaklinga en hafi ekkert með stefnu ríkisins að gera. Því má í raun halda því fram að almenningur, með þögn sinni, samþykki notkun pyntinga í þessum sérstöku tilfellum, sem sjaldnast eru skilgreind af hálfu ríkisins. Spurningin er svo í hvaða stöðu almenningur er til að mótmæla þessum aðferðum fyrst æðstu embættismenn ríkisins samþykkja og hvetja til þessara aðgerða til þess að vernda hagsmuni ríkisins og þegnanna. Þá hljóta þær að virka, eða hvað?

Umræðan í Bandaríkjunum hefur snúist talsvert um þessa spurningu, þ.e.a.s. hvort pyntingar virki yfirleitt. Að mati Rejali eru pyntingar gagnlegar í þeim tilgangi að knýja fram játningar enda eru einstaklingar yfirleitt tilbúnir að játa hvað sem er eftir að hafa verið pyntaðir. Einnig virka pyntingar vel ef tilgangurinn er að vekja ótta og hræðslu í samfélaginu. En þegar ríkinu vantar upplýsingar þá eru pyntingar óáreiðanleg og tímafrek leið, og þá sértaklega þegar um ósýnilegar pyntingar er að ræða. Svefnleysi og hungur brengla dómgreind og veruleikaskyn einstaklinga svo ólíklegt verður að teljast að viðkomandi segi satt og rétt frá. Þar að auki getur reynst erfitt að átta sig á því hvort viðkomandi segi satt frá og enn erfiðara, í ljósi þess að pyntingar eru ólöglegt athæfi, að sannreyna þær upplýsingar sem fást með pyntingum.

Í kjölfarið má svo spyrja hvort það sé siðferðislega rétt að velta slíku yfirleitt fyrir sér? Meðal röksemda sem hafa verið notaðar af hálfu Bandaríkjastjórnar eru að ósýnilegar pyntingar séu í raun mun mannúðlegri en það ofbeldi sem ríkti t.d. meðal Nasista og leyniþjónustu Sovétríkjanna. Óháð því hvort sú umræða eigi rétt á sér, þá verður sú niðurstaða að teljast líkleg, samkvæmt kenningum Rejali, að tilraunir Bandaríkjanna til að breyta skilgreiningunni á pyntingum og aðlaga hana að réttar- og stjórnarfari landsins, muni breiðast út meðal annara lýðræðisríkja, líkt og sú þróun leynilegrar pyntingatækni sem breiddist út meðal lýðræðisríkja seinni hluta 20. aldar. Því eins og staðan er í dag, er í raun fátt sem bendir til þess að slíkt muni ekki gerast, sérstaklega í ljósi þess hversu hryðjuverkaárásum hefur fjölgað í Evrópu undanfarin ár. Þróun næstu ára verður því prófsteinn á stöðu lýðræðis og laga meðal ríkja Evrópu og engin leið að segja til hvaða ráða verður gripið.