Þann 23. nóvember s.l., stóðu Miðstöð munnlegrar sögu og Minni — félag um munnlegan menningararf fyrir athyglisverðri ráðstefnunni um byggðarsögu og munnlegar heimildir. Bar ráðstefnan heitið Raddir að heiman — Munnlegar heimildir í byggðarsögu og fór fram í Þjóðarbókhlöðu. Var mæting góð og komu þáttakendur víðs vegar að af landinu. Ráðstefnunni stjórnaði formaður Minnis, Rósa Þorsteinsdóttir. Hér að neðan verður stiklað á stóru um þau efni sem á samkomunni bar á góma.
Ráðstefnuna hóf Friðrik G. Olgeirsson sem rakti sögu byggðarsöguritunar á 20. öld. Hann skýrði frá því að hlutur munnlegra heimilda í slíkum rannsóknum væri meiri en flesta renndi í grun. Margir kaflar í byggðarsögu tiltekinna héraða væru reyndar óritanlegir án þess að leitað væri til einstaklinga sem upplifað hefðu söguna á eigin skinni. Friðrik þekkir málið af eigin reynslu enda hefur hann rannsakað og ritað sögu norðlenskra byggða af miklu kappi.
Næstur tók til máls annar reynslubolti, Arnþór Gunnarsson. Hann skýrði frá því að fyrir all nokkrum árum hefði bæjarstjórn Hafnar ráðið hann til þess að taka viðtöl við eldri íbúa Hafnar. Verkefnið hefði þróast á þá leið að viðtölin urðu á endanum að tveggja binda verki um sögu Hafnar. Arnþór, sem er alinn upp á Höfn sagði að persónuleg tenging hans við svæðið hefði á margan hátt auðveldað honum vinnuna. Hann hefði þekkt til manna og málefna, staðarnafna og atburða. Það að tilheyra samfélaginu sem hann hafði til rannsóknar gerði það líka að verkum að hann átti greiðan aðgang að viðmælendum sínum. Aftur á móti þýddi það líka að oft fór drjúgur hluti heimsókna á þá leið að Arnþór sat sjálfur fyrir svörum um hvað væri að frétta af eigin fjölskyldu. Náin tengsl rannsakandans og viðfangsefnisins höfðu sömuleiðis í för með sér að bæjarbúar voru ófeimnir við að hafa skoðun á vinnu Arnþórs og verklagi. Það vakti almenna kátínu meðal viðstaddra í salnum þegar Arnþór sagði þannig frá því að einhverntíman skömmu eftir að verkið hófst hefði einn fulltrúa í bæjarstjórn komið að máli við hann og sagst hafa heyrt að hann gengi um bæinn og spyrði fólk allskonar undarlegra spurninga á borð við þá hvað hefði verið í matinn á bernskuheimilinu.Bað hann Arnþór vinsamlegast að hætta nú þessu rugli og snúa sér að alvöru sagnfræði!
Unnur María Bergsveinsdóttir, verkefnastjóri Miðstöðvar munnlegrar sögu gerði stöðu munnlegra heimilda að umtalsefni sínu þegar hún spurði Hvað er í kössunum?. Hún benti á að eitt sérkenni sögu sé sá þáttur sem fræðimaðurinn á öllu jafna í sköpun þeirra heimilda sem hann eða hún vinnur með. Þetta sérkenni á reyndar sérstaklega við hinn íslenska fræðiheim, þar sem hingað til hefur verið erfitt hefur að nálgast munnlegar heimildir á annað hátt en með því að fara á stúfana með upptökutæki og taka viðtöl. Safn Árnastofnunar hefur lengst af verið eina aðgengilega safnið þar sem hægt er að nálgast munnlegar heimildir, en því efni sem þar er að finna er vitanlega fyrst og fremst safnað með þjóðfræðina í huga. Fyrir rétt rúmu ári síðan gerði Miðstöð munnlegrar sögu könnun á því hvað væri til af munnlegum heimildum á íslenskum söfnum og setrum og í ljós kom að til er töluvert magn slíks efnis. Vandinn er hinsvegar sá að þetta efni að mestu leyti óskráð og í ofanálág er aðgengi að því í mörgum tilvikum takmarkað. Unnur María ræddi niðurstöður könnunarinnar, benti á dæmi um athyglisverðar heimildir sem enn hefði ekki verið unnið með og útskýrði hversvegna það væri brýnt að samvinna takist milli allra þeirra sem að málinu koma um varðveislu og skráningu þessa efnis.
Margrét Jóhannsdóttir kennari sagði frá lokaverkefni sínu við KHÍ. Upphaf verkefnisins rekur hún aftur áranna 1990 - 92 en þá vann hún í litlu skólaseli stutt frá Borgarnesi. Aðstæður voru erfiðar og nemendur á mismunandi aldri. Ásamt þáverandi samkennara var húní námi í KHÍ og átti að skila ritgerð í kennslufræðum og tilraunakenna efnið sjálf. Þær ákváðu að vinna verkefni um heimabyggðina og nefnduð það Sögur, líf og list á Mýrum. Efnið skiptist í marga þætti og tók til náttúrufræði, listsköpunar og sagnavinnu. Íslenskunámið féll í hlut Margrétar, en það átti að bjóða upp á fjölbreytt verkefni með listrænu ívafi. Þar vaknaði áhugi Margrétar á sagnahefðinni. Margrét leitaði til nágranna sinna, safnaði sögum úr sveitinni, sagði krökkunum sögurnar og lét þau svo vinna með þær í formi brúðuleikrita, ljóðagerðar og í gegnum myndlist. Lokaverkefni Margrétar skiptist í tvo hluta. Sá fyrri er kennslufræðilegur og fjallar um lestrarnám, aðferðir og markmið; gildi sagna í kennslu og námi barna, ásamt hugmyndabanka og myndum úr vinnu hennar. Sá seinni inniheldur sjálfar sögurnar uppskrifaðar. Margrét hefur nýlega hlotið styrk frá Sparisjóði Mýrasýslu og Menningarsjóði Borgarbyggðar til kaupa á fullkomnu upptökutæki og fartölvu. Hún hyggst halda áfram að safna sögum af svæðinu. Hún bendir á að mikilvægi þess að varðveita sagnir, vinnulag, búskaparhætti, samskipti, tækni og fleira verði okkur æ ljósara þegar við eldumst. Það sé nefnilega svo ótrúlega stutt í það að nútíðin verði fortíð, í þessu hraða samfélagi sem við lifum í. Sagnamenn týna tölunni, þeir eldast eins og aðrir og verða ekki endalaust á meðal okkar og það sé hverjum manni nauðsynlegt að þekkja fortíðina og þá þróun sem hefur átt sér stað í þjóðfélaginu. Með erindi Margrétar lauk fyrri hluta ráðstefnunnar.
Í seini hluta ráðstefnunnar var fulltrúum safna og stofnana boðið að kynna þau verkefni sem er annað hvort nýlokið, yfirstandandi eða í bígerð. Safnafólk hefur á síðustu árum orðið vart við stóraukinn áhuga almennings á sögu og menningu síns byggðarlags og á því að taka virkan þátt í sköpun eigin sögu í samvinnu við menningarstofnanir í héraði. Á sama tíma hefur tilkoma stafrænnar tækni og vefmiðlunar fjölgað þeim möguleikum sem eru á bæði söfnun og miðlun munnlegra heimilda. Þau ótal setur og þær fjölmörgu nýjar sýningar sem sprottið hafa upp síðustu ár eru glöggt merki um þessa þróun Byggðasagan skipar þar sterkan sess en jafnframt hefur áhugi á sértækari sögu t.d. atvinnuvega eflst. Kaffið og kleinurnar sem boðið var upp á í ráðstefnuhléi virtust síst hafa slævt áhuga ráðstefnugesta og spunnust miklar og áhugaverðar umræður út frá þeim erindum sem eftir voru.
Sigrún Ásta Jónsdóttir, forstöðumaður Byggðasafns Reykjanesbæjar skýrði frá áformum byggðasafnsins um að veita áhugasömum bæjarbúum þjálfun í töku viðtala og veita þeim aðgang að upptökutækjum í þvi skyni að safna frásögnum af svæðinu. Það var ánægjulegt að heyra af þeim mikla áhuga sem starfsfólk safnsins hafa mætt og eflaust verður spennandi að fylgjast með því hvernig slíkt starf nær að þróast. Þorsteinn E. Arnórsson frá Iðnaðarsafninu á Akureyri flutti fróðlegt erindi um starfssemi Iðnaðarsafnsins og mikilvægi munnlegra heimilda í starfi þeirra. Heiðrún Konráðsdóttir, sagnfræðingur skýrði frá rannsókn sinni á gamla samfélaginu í Flatey. Björg Erlingsdóttir , forstöðumaður Menningarmiðstöðvar Hornafjarðar sagði frá því hvernig Menningarmiðstöðin hyggst nýta þær munnlegu heimildir sem þar eru varðveittar. Menningarmiðstöðin hlaut nýlega, í samstarfi við Háskólasetur á Hornafirði og Árnastofnun styrk að upphæð 450 þúsund til þess að rita upp af hljóðsnældum upptökur af frásögnum, söngvum og viðtölum við einstaklinga úr Austur Skaftafellssýslu. Hér er meðal annars átt við upptökur þær sem Arnþór Gunnarsson safnaði og ræddi í fyrri hluta ráðstefnunnar. Meginmarkmið verkefnisins er að sá mikli fróðleikur sem hér um ræðir verði aðgengilegur fræðimönnum, almenningi og skólafólki í sem fjölbreytilegustu formi og með margvíslegum leitarmöguleikum.
Ráðstefnunni lauk með frásögn Guðný Dóru Gestsdóttur, forstöðumanns Gljúfrasteins, af spennandi verkefni Halldór Laxness og samferðamenn. Frá því safnið á Gljúfrasteini opnaði í september 2004 hafa margir þeirra gesta sem heimsótt hafa safnið gefið sig á tal við starfsfólk og miðlað skemmtilegum upplýsingum og fróðleik um skáldið og Gljúfrastein. Full ástæða er því til að safna saman þessum munnlegu heimildum á kerfisbundinn hátt. Ennfremur er vitað til þess að margir eiga athyglisverðar upptökur í fórum sínum sem ættu vel heima í slíku safni. Verkefnið er ekki einskorðað við þröngan ramma heldur er markmiðið að safna saman frásögnum af daglegu lífi skáldsins og öðru sem tengist Gljúfrasteini, sögum sem samtíðarfólk Halldórs kann og getur rifjað upp. Unnið er í samstarfi við Miðstöð munnlegrar sögu sem mun sjá um efnisskráningu og veita faglega ráðgjöf.
Ráðstefnunni lauk með óformlegra spjalli yfir rauðvínsglasi. Voru flestir sammála um að umræður dagsins hefðu verið afar fróðlegar og það sem ekki var síst mikilvægt, að dagurinn hefði verið ánægjulegt tækifæri til tengslamyndunar milli þeirra ólíku aðila sem með munnlegar heimildir vinna.