Sagnfræði og kynverund-vangaveltur 1.hluti

Aðfaraorð

Sagnfræðingar hafa á seinustu árum og áratugum tekið að rannsaka sífellt fjölbreyttari viðfangsefni. Meðal þess sem ritað hefur verið um er saga kynverunda - eða það sem kallað hefur verið history of sexuality. En hvernig má nálgast sögu hins kynferðislega sviðs fortíðarinnar? Þeirri spurningu er velt upp í þessu greinarkorni. Reifaðar eru kenningar um kynverund (e. sexuality) sem kunna að nýtast til skilnings á fortíðinni.

Þýðingarvandi

Hugtakið sexuality virðist nýlega hafa unnið sér sess í þýðingu íslenskra fræðimanna sem kynverund.¹ Við lauslega athugun í ensk-íslenskum orðabókum kemur þó í ljós að orðið kynverund sem þýðing á orðinu sexuality kemur ekki fyrir nema í einni þeirra² en víðast hvar er hugtakið þýtt sem kynhneigð.³ Slík þýðing er hins vegar ekki fullnægjandi, líkt og gert verður nánar grein fyrir hér að neðan, þar sem útgangspunktur kynhneigðarhugtaksins er tvíhyggjuhugmynd þar sem „andstæðuparið" samkynhneigð og gagnkynhneigð eru rót hugtaksins.⁴ Hið enska hugtak sexuality hefur ekki þessa einföldu eða algildu þýðingu, sérstaklega ekki í meðförum fræðimanna og jafnvel ekki í orðabókarskýringum. Líkt og Sólveig Anna Bóasdóttir bendir á er orðið kynverund sem þýðing hins enska sexuality þó ekki gallalaust þar sem ending þess, verund, getur haft skírskotun til eðlishyggju (þ.e. að orðið þýði „innsti kjarni tilveru eða eðli mannveru" líkt og Íslensk orðabók gefur upp).⁵ Kynverundarhugtakið hefur þó, í þeim skilningi sem hér er lagður í það, ekkert með eðlishyggju (e. essentialism) að gera - þvert í mót. Þýðinguna ber frekar að skilja á þá leið að verundar-endingin vísi í (samkvæmt Íslenskri orðabók) „eitthvað sem er til og er fært um að hafa ákveðna eiginleika."⁶ „Eiginleikar" þessir eru hins vegar ekki fyrirfram gefnir eða ákveðnir. Þýðingin vísar því í mínum skilningi til þess að kynverundir séu breytilegar, þ.e. að kynverundir séu ekki fasti heldur séu þær háðar menningar- og samfélagslegu samhengi. Hugtakið vísar í hve margslungin hin kynferðislega vídd menningar og samfélags mannsins getur verið.

Þær tvíhyggjuhugmyndir sem koma fram í íslenskum orðabókarskýringum eiga sér þó sína sögu. Skilningur „almennings" á kynhegðun - sem birtist m.a. í hugmyndinni um kynhneigðir - vísar sennilega enn að miklu leyti í skýringar eðlishyggju sem á rætur að rekja til 19. aldar. Í stuttu máli gerir eðlishyggjan ráð fyrir að í hverjum manni búi líffræðileg hvöt, kynhvöt (e. libido), sem sé meginskýringarþáttur í allri kynhegðun hvers einstaklings.⁷ Viðhorf þetta gerir ráð fyrir að kynferði, kynhegðun og raunar flest allt kynferðislegt, sé einstaklingsbundið og eðlislægt hverjum einstaklingi, þ.e.a.s. ekki samfélagsbundið. Í þessu viðhorfi felst því að vissu leyti útilokun þess að menning okkar og samfélag hafi áhrif á kynferðislegt líf okkar. Hugmyndir fræðimanna um kynverund (e. sexuality) - allt sem kynferðislegt er talið- eru hins vegar orðnar ærið fjarlægar eðlishyggjunni. Þær gera fremur ráð fyrir að kynferðisleg efni séu að miklu leyti félagslega mótuð (e. social construction) innan þess ramma sem líffræði mannskepnunnar setur.⁸

Michel Foucault og ný kennisetning félagssögunnar?

Þegar rætt er um sögu kynferðismála kemur nafn franska heimspekingsins Michel Foucault fljótt upp í hugann. Foucault hafði gríðarmikil áhrif á sýn fræðimanna á félagslega mótun hinnar kynferðislegu víddar eftir að fyrsta bindi ritsins Histoire de la sexualité (e. History of Sexuality) var gefið út árið 1976 og í enskri þýðingu tveimur árum síðar. Líkt og frægt er orðið glímdi Foucault við að færa rök fyrir því að saga kynverunda á Vesturlöndum einkenndist ekki af aukinni stjórn og bælingu á hinni líffræðilegu kynhvöt heldur af orðræðubindingu kynlífs.⁹ Að mati Foucault fór hin kynferðislega vídd mannlegrar hegðunar heldur ekki að verða veraldlegum valdhöfum umhugsunarefni fyrr en undir lok 18. aldar. Til dæmis hófu pólitískir valdhafar að reyna að hafa áhrif á mannfjöldaþróun, innan læknisfræði mótuðust hugmyndir um kynferðislega frávikshegðun sem sjúklegt ástand og vísindamenn hófu að lýsa frjósemi sem mikilvægasta hlutverki í lífi kvenna. Samkvæmt Foucault mótaðist því sá skilningur sem vestræn/kristin samfélög á 20. öld hafa lagt í það sem hann kallaði vestræna kynverund (e. western sexuality) í og með þeirri orðræðu sem varð til í kringum kynlíf. Hugmyndir og viðhorf evrópskra og evrópskættaðra samfélaga í samtímanum til hinnar kynferðislegu víddar mannlegrar tilveru eru því nátengd valdi ef marka má Foucault - hvort sem er t.d. ríkisvaldi eða vísindalegu kennivaldi. Að mati Foucault var kynverund mannsins því ekki eðlislæg. Áhrif Foucault á fræðilega umræðu um kynverund urðu gríðarmikil líkt og getið var og skrif hans hafa vísað veginn fyrir fjölda rannsókna. Raunar er nú svo komið að almennt samkomulag virðist ríkja innan hug- og félagsvísinda um að kynverundir séu samfélags- og menningarleg smíð.¹⁰

Eðlishyggja - mótunarhyggja

Eðlishyggjan hefur á seinustu áratugum, m.a. í kjölfar hinna áhrifamiklu hugmynda Foucault, sætt aukinni gagnrýni fræðimanna er fjallað hafa um kynferðismál.¹¹ Í stað þess að líta á tilgang, form og merkingu kynhegðunar sem algilda og óbreytanlega hafa fræðimenn í síauknu mæli litið svo á að kynhegðun sé jafn sögulega og menningarlega mótað fyrirbæri og hvað annað í menningu okkar. Þessi „nýja"sýn virðist jafnframt hafa fylgt því allsherjar uppgjöri og afbyggingu hugvísinda á hvers konar eðlishyggju (þ.e. skörunar raunvísindakenninga við hugmyndafræði og samfélagshugmyndir) sem hefur átt sér stað á undanförnum áratugum. Slíkt uppgjör má til að mynda sjá á Íslandi á undanförnum árum í rannsóknum á þjóðernishugmyndnum og rannsóknum í kynjasögu.¹² Jafnframt kemur sífellt betur í ljós að ýmis samfélagsleg hlutverk í menningu okkar (s.s. móðurhlutverkið) eiga sér ekki stoð í „náttúru" eða „eðli" mannsins. Hlutverkin sem við leikum eru afstæð þar sem hin menningarlega merking þeirra kann að vera allt önnur í öðrum samfélögum og það sem meiru skiptir í samhengi þessarar greinar - á öðrum tímum.

En hvaða þýðingu hefur slík sýn á hugmyndir okkar um kynferðismál? Er hægt að fjarlægja eðlishyggju úr hugmyndum um þau? Augljóslega hefur mannskepnan ávallt fjölgað sér - haft samfarir. Það sem hins vegar er mikilvægt að átta sig á er að sú merking sem menning Vesturlanda á 20. öld lagði í kynhegðun hefur ekki ávallt verið til staðar. Af því leiðir að merking og mikilvægi hinnar kynferðislegu víddar er menningarbundin hvort sem er fyrir einstakling eða samfélag. Þessi skilningur hefur að miklu leyti orðið þekkingarfræðilegur grunnur sagnfræðilegra rannsókna á kynferðislegum efnum á síðari árum. Áhrif Foucault á þetta svið sagnfræðinnar hafa raunar orðið svo mikil að jafnvel er talað um að mótunarhyggjan sé orðin að óumdeilanlegri afstöðu í fræðilegri umræðu um kynverundir.¹³

En hvernig á að nálgast merkingu og skilning fyrri tíðar á eigin heimi - líkama mannsins og samhengi hans við umhverfi sitt og samfélag? Deilur um aðferðafræðilegan grundvöll sögu kynferðisvitundar hafa á síðustu árum einkum staðið um það að hve miklu leyti tungumál og hugkvíar geta mótað kynhegðun og kynferðislegar sjálfsímyndir. Eða með orðum sagnfræðingsins Robert Nye: „The question is, are bodies and their plesures independent of the ways that language characterizes them, or do we require linguistic and cultural representation to prompt and interpret bodily experience?"¹⁴ Til dæmis mætti spyrja hvernig miðaldamaður eða kona hafi skilið persónulega reynslu af samræði við einstakling af sama kyni þegar hinn sami eða sama hafði ekki í vitund sinni flokkanirnar samkynhneigð/gagnkynhneigð. Reynsla af samræði einstaklinga af sama líffræðilega kyni (sem sannarlega er ekkert nýmæli) hafði ekkert með samkynheigð að gera þar sem hin merkingarþrungnu hugtök samkynhneigð og gagnkynhneigð, eins og við skiljum þau í dag, voru hreinlega ekki til í hugum manna, þ.e.a.s. flokkarnir samkynhneigð og gagnkynhneigð voru hreinlega ekki til sem merkingarbærar skilgreiningar.¹⁵

Fyrir þann tíma er fræðimenn urðu almennt meðvitaðri um annmarka eða kannski skapandi möguleika tungumálsins var þeim tamast að ræða kynferðismál í samhengi við einstaklingsbundnar hvatir er ættu rætur að rekja til skilgreinanlegs „eðlis" grundvölluðu á eðlisbundinni kynhvöt. Hegðun og hugsun sem vék frá normatívum viðmiðum var álitin ónáttúruleg manninum. Hugmyndina um hina einstaklingsbundnu kynhvöt (e. libido) sem var hluti af slíkum ályktunum má að miklu leyti rekja til frumkvöðla á sviði vísindalegrar könnunar á kynferðismálum á síðari hluta 19. aldar. Menn á borð við hinn enska Havelock Ellis, Þjóðverjann Richard von Krafft-Ebing og, þeirra frægastan, Austurríkismanninn Sigmund Freud. Flestir áttu þessir fræðimenn jafnframt sameiginlegt að byggja á darvinískum þróunarhugmyndum og reyna að greina þá kynhegðun og langanir er væru í bestu samræmi við „lögmál náttúrunnar" og „eðli" mannsins.¹⁶ Hin „eðlilega" kynhvöt var því ekki hvaða kynferðislega löngun sem var. Kynhvöt hafði samkvæmt Krafft-Ebing skýra virkni í „náttúru" mannsins og þar af leiðandi gat ekki hvaða hvöt sem var talist eðlislæg:

During the time of the maturation of physiological processes in the reproductive glands, desires arise in the consciousness of the individual, which have for their purpose the perpetuation of the species (sexual instinct) … . With opportunity for the natural satisfaction of the sexual instinct, every expression of it that does not correspond with the purpose of nature - i.e., propagation - must be regarded as perverse.¹⁷

Sem sagt - allt það kynlíf sem ekki leiddi til getnaðar áleit hann andstætt náttúrulegu eðli mannsins. Undir lok 19. aldar var kynhvatarhugmyndin orðin að óumdeilanlegri kennisetningu sem átti stóran þátt í mótun hugmynda um náttúrulega skipan kynferðismála. Þeirri eðlishyggju sem spratt meðal annars úr umræðu kynlífsfræðinnar lýsir breski félags- og sagnfræðingurinn Jeffrey Weeks á þann veg að í sýn hennar sé

… sex conceptulised as an overpowering force in the individual that shapes not only the personal but the social life as well. It is seen as a driving, instinctual force, whose charateristics are built into the biology of the human animal, which shapes human institutions and whose will must force its way out, either in the form of direct sexual expression or, if blocked, in the form of perversion or neuroses. […] It is, we might note, a basically male drive. It is also a firmly heterosexual drive.¹⁸

Þessi hugmynd um kynhegðun líkt og hún birtist í evrópskri eða evrópskættaðri menningu í það minnsta frá lokum 19. aldar hefur reynst gríðarlega áhrifamikil. Flestir einstaklingar hafa sennilega getað fellt reynslu sína af kynlífi undir þennan hugmyndafræðilega hatt og beygt hana undir hina takmörkuðu „almennu skynsemi" (þar sem útgangspunktur skynseminnar er jú ávallt samtíminn).¹⁹

Þegar kemur að því að kanna sögu kynferðislegra málefna þá kemur hins vegar í ljós, að mati Weeks, að ríkjandi hugmynd samtímans, þ.e. að kynlíf og flest sem því fylgir sé nokkurn veginn skilgreinanlegt og algilt fyrirbæri hvar sem er í heiminum, á svipaðan hátt og þörf mannskepnunnar til þess að drekka og eta, bjagar verulega sýn okkar á kynferðismál. Ef við göngumst án umhugsunar við hugmyndum um kynferðislegt eðli þá komum við ekki auga á þær fjölbreyttu merkingar er kynhegðun hefur verið ljáð í gegnum aldirnar og hvernig slíkt hefur mótað sjálfsmynd og hegðun einstaklinga og hópa.²⁰ Þegar saga kynferðis og kynlífs er könnuð þarf því að aðgreina hugmyndir frá hinum líffræðilega ramma sem mannslíkaminn setur kynhegðun og kynverund. Jeffrey Weeks kemst þannig að þeirri niðurstöðu að líffræði mannsins sé einvörðungu forsenda kynverundar. Það sem við notum líkama okkar í er hins vegar aldrei úr tengslum við menningar- og félagslegan raunveruleika okkar.²¹