Sagnfræði og kynverund-vangaveltur 2.hluti

Hugmyndir sem kenna mætti við mótunarhyggju (e. constructionism) gera sem sagt ráð fyrir að kynverundir séu alls ekki gerðar af náttúrunnar hendi heldur þvert í mót samfélagslegt „fyrirbæri“ sem virðst t.d. háð skipulagi og formi valds í samfélagi þar sem breytingar á samsetningu valds geta kallað fram ný þekkingarfræðileg viðmið sem aftur hafa áhrif á kyngervi og kynverund.²² Kynverundir eru því samkvæmt slíkum hugmyndum ekki fasti í mannlegum samfélögum heldur í „eðli“sínu óstöðugar. Mótunarhyggjan gefur þó ekki í skyn að einstaklingur velji sér í raun sjálfsmynd (e. identity), s.s. hins gagnkynhneigða eða hins samkynhneigða í samtímanum. Sjálfsmyndir verða til og skapa í vissum skilningi einstaklinga og hópa, þar sem, að mati Ruth Mazo Karras, „it is the discourses of the broader culture, for example medical, legal, or religious systems, that construct systems of sexual identities – but nevertheless it is often misunderstood as implying that these identities are not „real.““²³ Hugmyndir mannskepnunnar um sjálfa sig og jafnvel þau hegðunarmynstur sem hugmyndir og hugarfar móta eru því ekki „eðlislægar“. En skortur á meðvitund um sögulega og félagslega mótun hugmynda, hugarfars og sjálfsmynda villa mönnum stundum sýn – hugmyndir og sjálfsmyndir verða svo „raunverulegar“ að mönnum finnst þær eiga sér bólfestu í „innsta kjarna“ tilveru sinnar. Þannig fá „skilgreiningar“ og flokkarnir á sig blæ hlutbundins veruleika.
Menningarleg merking kynhegðunar er þó augljóslega breytileg. Slíkt hefur samanburður evrópskra 20. aldar hugmynda við aðrar samfélagsgerðir óumdeilanlega leitt í ljós. Sem dæmi um slíkt má nefna að á meðan meint kynhegðun „ástandskvenna“ var brennimerkt hinu neikvæða hugtaki „lauslæti“ og leiddi til þess að íslenska ríkið reyndi að stemma stigu við „siðferðisbresti íslenskra kvenna“, þá hefur kynlíf í öðrum samfélögum ekki haft nokkra siðferðislega merkingu.²⁴ Séu frásagnir Íslendingasagna og íslenskra laga frá miðöldum skoðaðar kemur jafnframt í ljós að merking og skilningur sá sem lagður var í kynlífsathafnir var ólíkur því er við eigum að venjast í upphafi 21. aldarinnar.

Alþekkt er til að mynda sú niðrun sem fólst í að vera álitinn argr. Þó að ergi gæti vísað í almenna bleyðu karlmanns þá fólst einnig í hugtakinu að vera kenndur við að vera passívur í samförum tveggja karlmanna. Það sem er hinsvegar athyglisvert við hugmyndina um ergi er að sá sem sarð annan karlmann virðist ekki hafa orðið sjálfum sér til minnkunar. Níðið fólst því ekki í mökum tveggja karlmanna, sem slíkum, heldur í því að vera hinn óvirki aðili – hinn sorðni (e. penetrated). Greinarmunur var því gerður á því hvort maður var passívur eða aktívur. Ergi var því tengt skorti hins passíva á karlmennsku – hann var sorðinn líkt og kvennmaður. Hið passíva hlutverk var tengt kvenleika –aktívi aðilinn, sá sem sarð (e. penetrator), hélt að því er virðist fullri reisn þar sem hann vék aldrei frá karllegu hlutverki samfara.²⁵ Samfarir tveggja karla hafði því ekkert með flokkanirnar samkynhneigð og gagnkynhneigð, líkt og við skiljum þær í dag, að gera þar sem sá mannskilningur sem í þeim felst var ekki til staðar í íslensku miðaldasamfélagi.
Það sem Jeffrey Weeks nefnir „kynferðislega möguleika mannslíkamans“ („sexual potentialities of the body“)²⁶ hafa því fallið á breytilegan hátt inn í samfélagslegt og menningarlegt samhengi. Til að mynda eru einnig sterk rök fyrir því að í kynferðishugmyndum Aþeninga og Rómverja til forna hafi (í það minnsta) yfirstéttin skilgreint kynferðissambönd út frá valdaafstöðu fremur en líffræðilegu kyni einstaklinga, þótt deilt hafi verið um hvort kynhneigð sem slík hafi verið skilin í líkingu við tvíhyggjuhugmyndir samtímans um samkynhneigð og gagnkynhneigð. ²⁷Kynlíf var nátengt valdi og samfélagslegri stöðu. Þannig gat fullgildur aþenskur borgari, sem einungis gat verið karl, haft samræði við karl jafnt sem konu án þess að „karlmennska“ hans væri dregin í efa. Sæmd hans sem borgari var (að hluta til) tengd því hvort borgarinn (karlinn) væri virkur (e. penetrator) eða óvirkur (e. penetrated) í kynlífi, hvort sem er með konum eða körlum. Flokkun kynferðislegra athafna var því tengd samfélagslegri stöðu fremur en álitin lýsa innsta „eðli“ mannsins.

Hugtakið kynverund
En hvernig eigum við þá að skilgreina hugtakið kynverund sem greiningartæki fyrir sagnfræðinga? Í greininni „Is There a History of Sexuality?“, er birtist árið 1989 í tímaritinu History and Theory, lýsti David M. Halperin því yfir að kynlíf, sem slíkt, ætti sér ekki sögu. Slíkt er óneitanlega alldjörf yfirlýsing. Það sem Halperin átti hins vegar við var að kynlíf sem „verknaður“ væri líffræðilegt atferli og sem slíkt væri það utan sögu og menningar.²⁸ En öðru gildir um kynverund að mati Halperins:

„Sexuality, by contrast, does not properly refer to some aspect or attribute of bodies. Unlike sex, sexuality is a cultural production, it represents the appropriation of the human body and of its physiological capacities by an ideological discourse. Sexuality is not a somatic fact, it is a cultural effect. Sexuality, then, does have a history […].“²⁹

Með yfirlýsingu um andsögulegt eðli kynlífs sem líffræðilegs verknaðar var Halperin því að gera skýran greinarmuninn á því sem ætti við innan kynverundarhugtaksins og hvað ekki. Með öðrum orðum, kynverundarhugtakið vísar í menningarbundnar hugmyndir sem lífeðlisfræðilegum þáttum mannsins, er snúa að kynlífi og kynferðislegri hegðun, er ljáð. Augljóslega á því kynverundin sér sína sögu líkt og allar aðrar hugmyndir og hugarfar mannanna. Þegar kemur að umfjöllun sagnfræðinga og annarra fræðimanna á seinustu árum, um hugtakið kynverund, er það skilið sem öll sú merking sem menn ljá kynferðislegum efnum – svo sem hegðun og hugsun tengdu kynlífi sem verknaði. Samkvæmt röksemdafærslu Halperin er kynverundin í samtímanum því einnig samfélagslega skilyrt, menningarleg afurð túlkunar á líkamlegu athæfi. Kynverundin er samfélagsleg afurð sem einstaklingar og hópar laga hugsun sína um kynlíf og jafnvel kynhegðun eftir (og á 20. öldum í auknu mæli sjálfsmynd) – þær eru sem slíkar ekki sprottnar úr náttúru mannsins, sem kynlíf í sjálfu sér er.
Það skal þó engan undra að stundum eigum við Vesturlandarbúar erfitt með að ímynda okkur annars konar kynverundir en okkar eigin. Enn á ný gef ég Jeffrey Weeks orðið:

In our society sex has become the supreme secret (‘the mistery of sex’) and the general substratum of our existence. Since the nineteenth century it has been seen as the cause and ‘truth’ of our being. It defines us socially and morally; its release or proper functioning can be a factor in health, energy; its frustration is a cause of ill health, social unorhodoxy, even madness.“³⁰

Líkt og rætt var um hér að ofan þá er kynverund því ekki eðlisbundinn „fasti“ í mannlegum samfélögum. Hin kynferðislega vídd tilverunnar er samfélagslega mótuð, afleiðing af samspili hegðunar og hugmynda er ljær um leið hegðun merkingu og hugmyndum inntaki. Eða líkt og Weeks komst að orði: „It is a product of negotiation, struggle and human agency.“³¹ Að þessu sögðu er vonandi að kynverundarhugtakið geti orðið íslenskum sagnfræðingum að gagni í leit þeirra að skilningi á samfélagi gærdagsins.