Að loknu BA námi í sagnfræði við Háskóla Íslands tók ég stefnuna á meistaranám í mannréttinda- og öryggisfræðum í Bandaríkjunum. Eftir starfsreynslu í stríðshrjáðu landi fannst mér þessi samsetning af fögum henta mér best til þess að skilja upphaf og endalok þeirra átak sem eiga sér stað í heiminum í dag og hvað alþjóðasamfélagið verður að gera til að búa stríðshrjáðum almenningi betra líf. Til þess að mannréttindi geti fest rætur verða einstaklingar að búa við öryggi, án þess geta hvorki ríki né einstaklingar notið lýðræðis og þeirra réttinda sem því fylgir.
Þessari ákvörðun fylgdi líka ákveðin spenna. Hvernig er að læra öryggisfræði í landi eins og Bandaríkjunum sem sér óvini í hverju horni? Og hvernig verður að læra mannréttindi í landi sem kaus forseta sem reyndi að lögleiða pyntingar í nafni þjóðaröryggis? Þegar öllu var á botninn hvolft þá var þetta skólinn sem Condoleezza Rice lærði til meistarnáms, og spurningin var hversu mikil áhrif skólinn hafði á hugmyndafræði hennar?
Í dag hefur Alþjóðadeild Háskólans í Denver lítið með hugmyndafræði Condi og félaga að gera. Deildin er ein af fáum í Bandaríkjum sem sérhæfir sig í mannréttindum og þróunarfræðum og bíður upp á ótrúlegt úrval af námskeiðum og kennurum af ýmsum þjóðernum. Og það er ekki tilviljun að mannréttindi eru í hávegum höfð. Alþjóðadeildin var stofnuð árið 1964 af Josef Korbel, föður Madelaine Albright, fyrrum utanríkisráðherra Bandaríkjanna. Korbel hafði starfað sem diplómat í Tékkóslvóvakíu, en flúði heimaland sitt skömmu eftir seinni heimstyrjöld þegar ofsóknir kommúnista hófust fyrir alvöru og hlaut pólitískt hæli í Bandaríkjnum.
Skólinn sérhæfir sig einnig í öryggisfræðum og nýtur þess að í fylkinu eru tvær stórar herstöðvar, sem og höfuðstöðvar loftvarna Norður Ameríku (North American Aerospace Defense Command, NORAD). Meirihluti kennaranna í öryggisfræðunum eru því fyrrum hermenn og stór hluti nemanda eru einnig hermenn í leyfi frá störfum. Það er því ekki skortur á fólki með reynslu sem hikar ekki við að deila henni með samnemendum sínum. Talsverður tími fer í að ræða og rannsaka núverandi herrekstur Bandaríkjanna, en einnig er lögð áhersla á að fjalla um önnur málefni sem tengjast öryggi og réttindum í víðum skilningi, svo sem stöðu samkynhneigðra í hernum, hvort leyfa eigi konum að taka þátt í bardögum og hvort kynþáttahlutfall meðal hermanna endurspegli stéttaskiptingu innanlands.
Námið er kennt í fjórðungakerfi, þar sem skólaárinu er skipt í fjóra fjórðunga, tíu vikur í senn þar sem farið er yfir allt námsefnið og ætlast til að nemendur taki virkann þátt í umræðum, skrifi ritgerðir, haldi kynningar og útbúi efni til birtingar. Þetta er gjörólíkt annakerfinu íslenska, þar sem meiri tími gefst til að kryfja málefni í kjölinn og skrifa langar ritgerðir. Hér snýst námið um að nemendur geti öðlast yfirsýn yfir margvíslega málaflokka á sem skemmstum tíma og geta komið þessum upplýsingum frá sér á skýran og skilmerkilegan máta. Fyrsta fjórðunginn minn fannst mér þetta vera ljómandi gott fyrirkomulag, og góð tilbreyting frá fyrri reynslu minni við sagnfræðiskor Háskóla Íslands. Þetta reyndist samt þrautinni þyngra. Það er lítið mál að skrifa 20 blaðsíður um frumvarp til laga um heilsugæslu (health care bill), en að reyna að útbúa 1 blaðsíðu samantekt þar sem helstu kostir og gallar frumvarpsins koma fram? Auðveldara sagt heldur en gert.
Sagnfræðingurinn í mér saknar þess að geta ekki sökkt mér í efni, skoðað það frá ýmsum sjónarhornum og gefið mér tíma til að koma með áhugaverðar kenningar. Á sama tíma er kerfi Denver háskóla afskaplega góður undirbúningur fyrir vinnumarkaðinn þar sem krafa er gerð um að starfsmaður geti komið frá sér upplýsingum á knappan máta og hafi ákveðna yfirsýn yfir málaflokkinn. Þessi hraði tekur samt á taugarnar og hentar ekki fólki sem þolir ekki tímapressu eða er illa haldið frestunaráráttu. Vikurnar líða hratt og það þýðir ekki að mæta ólesin í tíma því kennarinn hikar ekki við að spyrja nemendur út í lesefnið og hvað þeim finnst um það. Það er heldur ekki sniðugt að átta sig á því að vika sjö er liðin og að nú eru einungis þrjár vikur til stefnu og fimm ritgerðir eftir.
Sú spenna sem ég upplifði áður en ég kom til Denver reyndist með öllu ástæðulaus. Þrátt fyrir að námið sé kennt í Bandaríkjunum eru bæði kennarar og nemendur gagnrýnin á þær ákvarðanir sem móta utanríkisstefnu landsins og hvernig herinn er nýttur í þeirri stefnumótun og þeirri staðreynd að mannréttindi eru ekki forgangsmál. Nám mitt hefur reynst ómetanlegt þegar kemur að því að skilja og átta mig á mikilvægi mannréttinda og þeirri mótsögn sem felst í því að það eru yfirleitt ríki, þar með talin Bandaríkin, sem fremja stærstu mannréttindabrotin. Einnig hefur námið aukið skilning minn á hlutverki hersins á átakasvæðum og hvernig herinn er að reyna að aðlagst nýju hlutverki þar sem þeir eiga bæði að berjast við óvininn og samtímis sjá um að mannúðaraðstoð berist þeim sem þurfa á henni að halda. Staðreyndin er sú að átök í dag eru gjörólík þeim átökum sem háð voru á síðustu öld. Aukin aðgangur að vopnum hefur gert bæði ríkjum og hagsmunahópum kleift að hefja stríð þegar þeim hentar, og oftar en ekki snýst deilan um innanríkismál, og blandast þar inn í deilur milli þjóðarbrota, hver hafi aðgang að auðlindum eða hvað trúarbrögð eigi að ríkja innan landsins. Nær allar þessar orsakir tengjast mannréttindum og aukinni kröfu einstaklinga um að njóta þeirra. Aukin vopnaburður deiluaðila hefur valdið því að alþjóðasamfélagið sendir nú hermenn í æ ríkari mæli á átakasvæði, oftar en ekki til að tryggja aðgang mannúðasamtaka að þeim einstaklingum sem þurfa hjálp. Þó vissulega felist mótsögn í þessari stefnu þá er markmiðið fyrst og fremst að reyna að aðstoða almenning sem verst verður úti og tryggja þeim öryggi. Án öryggis er engin leið fyrir stríðshrjáðan almenning að njóta þeirra mannréttinda sem hann þráir.