Samvinnuhreyfingin og neyslubyltingin

Fram til þessa hafa sagnfræðingar sýnt samvinnuhreyfingunni og neytendasamvinnufélögum fádæma áhugaleysi.¹ Breski sagnfræðingurinn Peter Gurney talar í þessu sambandi um „the marginalization of this subject within academic discourse“. Saga hreyfingarinnar hefur nánast alfarið verið afgreidd í hátíðarritum, gefnum út af hreyfingunni sjálfri. Eins og Peter Gurney bendir á hefur saga samvinnuhreyfingarinnar því verið frekar hlutdræg og uppskrúfuð, og í mörgum tilfellum hefur einnig skort á sagnfræðileg vinnubrögð.²

Á síðustu árum hefur þó orðið vakning meðal sagnfræðinga þegar kemur að sögu evrópskar samvinnuhreyfingar. Að vísu er þessi vakning enn frekar takmörkuð en hún er engu að síður mikilvæg. Hér ber fyrst að nefna bókina Consumers against Capitalism? sem er greinasafn um sögu evrópskra samvinnuhreyfinga, en inngangskafli þess er ein fyrsta tilraunin til að skoða sögu evrópsku neytendasamvinnuhreyfingarinnar sem eina heild.

Auk Consumers against Capitalism eru mikilvægustu framlögin til rannsókna á sögu neytendasamvinnufélaga bók Ellen Furlough um sögu frönsku samvinnuhreyfingarinnar og rannsóknir Peter Gurney og Martin Purvis á Bresku samvinnuhreyfingunni.³ Flestar þessara rannsókna hafa verið skrifaðar sem framlag til verkalýðssögu, enda bendir Gurney á að hún varpi ljósi á menningarsögu verkalýðsins og Furlough talar um að saga neytendasamvinnufélaga opni okkur „glugga í sögu verkalýðsstéttarinnar“. Áhuga verkalýðssögufræðinga á samvinnuhreyfingunni má rekja til „föður“ nútíma verkalýðs- og félagssögu, E.P. Thompson, sem greindi í samvinnuhreyfingunni leifar af efnahagslegri siðferðiskennd alþýðunnar:

The breathrough of the new political economy of the free market was also the breakdown of the old moral economy of provision. … The moral economy of the crowd took longer to die: it is picked up by the early co-operative flour mills, by some Owenite socialists, and it lingered on for years somewhere in the bowels of the Co-operative Wholesale Society.⁴

Í inngangi Consumers against Capitalism benda Furlough og Carl Strickwerda einnig á að saga samvinnuhreyfingarinnar geti varpað ljósi á sögu neyslusamfélagsins. Því miður er þó enn langt í land að neyslusögufræðingar hafi veitt samvinnuhreyfingunni nægilega athygli. Kaupfélaga er sjaldan minnst, hvað þá að tilraun hafi verið gerð til að meta kerfisbundið hlutverk þeirra í myndun fjöldaneyslusamfélagsins.⁵ Sömu leiðis hafa viðskiptasögufræðingar og sagnfræðingar sem rannsakað hafa myndun stórfyrirtækja litið framhjá samvinnuhreyfingunni. Í Scale and Scope, sem fjallar um myndun stórfyrirtækja í Bandaríkjunum, Bretlandi og Þýskalandi, minnist Alfred Chandler Jr. til dæmis varla á breska samvinnusambandið, The Cooperative Wholesale Society, CWS, þó það hafi verið eitt stærsta fyrirtæki Bretlands.⁶

Hefð er fyrir því að telja fyrsta kaupfélagið stofnað í Rochdale, Englandi 1844. Tilgangur félagsins var tvíþættur. Annarsvegar háleit hugsjónamennska: Samvinnumenn stefndu að stofnun „samvinnuríkisins“ (the cooperative commonwealth), samfélagi þar sem verslunarhagnaður og allur gróði hefði verið afnuminn, framleiðsla væri í höndum samvinnufélaga og hefði það markmið eitt að fullnægja þörfum neytenda. Hins vegar hafði samvinnuhugsjónin einföld og „praktísk“ markmið: að sjá heimilum verkamanna fyrir ódýrum og ósviknum nauðsynjum, matvælum og öðrum neysluvörum.

Þörfin eða eftirspurnin virðist hafa verið fyrir hendi, því samvinnuhugsjónin breiddist hratt út og kaupfélög spruttu upp, fyrst í Englandi en síðan á meginlandinu. Kaupfélög settu svip sinn á verkamannahverfi stórborga, náma og verksmiðjubæi. Gurney og Furlough lýsa mikilvægi kaupfélaga fyrir götumynd og menningarlíf verkamannahverfa í Frakklandi og Englandi, þar sem þau þjónuðu sem miðstöðvar pólítísks starfs og menningarlífs. Kaupfélög voru einnig mikilvægasta gátt verkamanna og fátækari neytenda að vaxandi neyslumöguleikum iðnaðar og borgarsamfélagsins. Samtíðarmenn töluðu um þau sem grand magasin verkalýðsins.⁷

Það þarf ekki að leita lengi að ástæðum þessarar velgengni. Smásöluverslun og matvælaverslun var víðast hvar í höndum smákaupmanna og torgsölumanna sem skorti yfirleitt bæði rekstrarfé og eiginfé. Verslunarhúsnæði var því oft lélegt og hreinlæti mjög ábótavant. Þá virðist það hafa verið algengt að skemmdur eða svikinn varningur hafi verið seldur — óprúttnir kaupmenn notuðu falskar vogir, mjöl var oft blandað kalkdufti og kaffi var blandað með sagi. Þessir viðskiptahættir voru ekki síst afleiðing fátæktar og efnahagslegs óöryggis smákaupmanna sem höfðu ekki efni á að fylgja bestu viðskiptaháttum. Tíðni gjaldþrota var mjög há, en fjöldi verslana var engu að síður slíkur að hugtakið „kaupmaðurinn á horninu“ átti við: Samkvæmt tölum frá Malmö í Svíþjóð þjónaði hver matvöruverslun að meðaltali aðeins 30-40 heimilum.⁸ Í sumum náma og verksmiðjubæjum stóðu verkamenn síðan frammi fyrir öðrum vanda: í „fyrirtækisbæjum“ var engin samkeppni í verslunarrekstri heldur þurftu verkamenn að gera öll innkaup í verslun atvinnurekandans.

Samvinnuhreyfingin óx hratt á fyrstu áratugum aldarinnar og fræðimenn eru á einu máli um að „gullöld“ evrópskra samvinnuhreyfinga hafi verið á millistríðsárunum. Enska samvinnuhreyfingin var tvímælalaust sú stærsta, en áætlað hefur verið að á þriðja áratugnum hafi þriðja hver fjölskylda í Englandi verið meðlimir í samvinnufélagi. Smákaupmenn upplifðu þennan vöxt samvinnuhreyfingarinnar sem alvarlega ógn við afkomu sína og börðust fyrir því að sett væru lög sem takmörkuðu vöxt jafnt samvinnufélaga og verslunarkeðja. Þessi andstaða smákaupmanna gegn samvinnuhreyfingunni varð sérstaklega einbeitt í Weimar-Þýskalandi.

Samvinnufélögin og samvinnusambönd sem stofnuð voru undir lok 19. aldar komu sér upp eigin iðnrekstri og framleiddu unnin matvæli og aðrar ódýrar neysluvörur. Árið 1939 rak CWS 182 verksmiðjur þar sem störfuðu yfir 60.000 verkamenn. Mikið af vörum sem seldar voru í kaupfélögum voru því seld undir merki hreyfingarinnar. Í Englandi komu um 60% af öllum vörum sem kaupfélög seldu frá samvinnusambandinu, mikið af þeim í pakkningum merktum vörumerkjum sambandsins. Annarstaðar var þetta hlutfall nokkuð lægra, en þó mjög hátt. Í Svíþjóð var þetta hlutfall t.d. um 40%. Þessu fylgdu samræmdar markaðssetningarherferðir á landsvísu.

Vöxtur hreyfingarinnar virðist því i auknu mæli hafa verið knúinn áfram af samvinnusamböndunum. Þó kaupfélög hafi verið sjálfstæðar einingar urðu þau í vaxandi mæli nánast að útsölustöðum fyrir samvinnusamböndin sem tóku stöðugt ákveðnari skref til að samræma starf kaupfélaganna.

Samvinnuhreyfingin var brautryðjandi í rekstri verslunarkeðja og stórverslana í smásöludreifingu. Fastur liður í áróðri samvinnumanna var að skipulag smásöluversluninarinnar væri óhagkvæmt og órökvíst — verslanir væru of margar og smáar, sem aftur leiddi til óeðlilega hás vöruverðs. Hagræðing og stærðarhagkvæmni voru lykilhugtök í málflutningi hreyfingarinnar, og smærri kaupfélög voru hvött til að sameinast og mynda stærri rekstrareiningar sem hefðu lægri rekstrarkostnað. Önnur mikilvæg ástæða fyrir að kaupfélög voru hvött til að sameinast, var að leiðtogum hreyfingarinnar þótti skorta á samstöðu og samvinnu milli einstaka samvinnufélaga. Samkeppni milli kaupfélaga var einnig vandamál.

Með því að fækka litlum sjálfstæðum kaupfélögum mætti líka betur samhæfa krafta hreyfingarinnar fyrir auglýsinga- og ároðursherferðir og skapa hreyfingunni samræmda ímynd. Samvinnusambönd Svíþjóðar og Frakklands lögðu á millistríðsárunum mikið upp úr því að samræma bæði innra og ytra útlit kaupfélaga. Sænska samvinnusambandið rak arkitektaskrifstofu sem hannaði nýjar verslanir og nútímalegar og „rökréttar“ innréttingar fyrir eldri verslanir.

Samvinnumenn voru með áköfustu talsmönnum „hagræðingarstefnunnar“ á millistríðsárunum. Samvinnumenn héldu því fram að sóun og óhagkvæmni væru ekki aðeins alvarlegt vandamál í framleiðslu og vörudreifingu — heimilin yrðu líka að taka sig á. Neytendur, sérstaklega húsmæður, yrðu að tileinka sér hugsanagang Taylorismans og læra „rökrétta“ neysluhætti. Konur voru hvattar til að skipuleggja matarútgjöld viku fram í tímann, huga að næringargildi matvæla og ná fram tímasparnaði með því að skipuleggja vinnu sína.

Hagræðingarheimspekin, fjöldamarkaðssetning, stærri smásölueiningar og staðlaðar verslunarkeðjur voru allt mikilvæg einkenni fjöldaneyslusamfélagsinsins sem var að taka á sig mynd á millistríðsárunum. Í því sambandi hefur Victoria de Grazia talað um að á millistríðsárunum hafi „borgaralegt“ neyslusamfélag nítjándu aldar, sem einkenndist af smákaupmönnum, óstöðluðum og staðbundnum vörum, tekið að víkja fyrir „Taylorísku“ fjöldaneyslusamfélagi. Svo virðist sem samvinnufélög neytenda hafi leikið mikilvægt hlutverk í þessari umbreytingu.⁹

Eftir stríð héldu samvinnuhreyfingar Norðurlanda, Bretlands og Austurríkis ekki aðeins áfram að vaxa, heldur höfðu þær áfram markaðsforystu á mörgum sviðum. Neytendasamvinnufélög héldu einnig áfram að vera í fylkingarbrjósti þegar kom að því að innleiða nýjungar og nútímalega verslunarhætti, eins og sjálfsafgreiðslu og stórmarkaði. Í lok sjötta áratugarins voru t.d. 90% allra sjálfsafgreiðsluverslana í Bretlandi í eigu samvinnuhreyfingarinnar.

Samvinnuhreyfingin virðist þó hafa misst damp á eftirstríðsárunum og á níunda og tíunda áratugnum stóðu flestar samvinnuhreyfingar Evrópu frammi fyrir alvarlegri kreppu. Fræðimenn greinir á um orsakirnar. Margir virðast telja að hreyfingin hafi ekki getað aðlagast hröðum breytingum á fjöldaneyslusamfélagi eftirstríðsáranna og hafi orðið undir í samkeppni við verslunarmiðstöðvar og stöðugt stærri stórmarkaði í nýjum úthverfum. Ellen Furlough heldur því þannig fram að samvinnuhreyfingin hafi ekki getað keppt við „draumaveröld“ kapítalískrar fjöldaneyslu. Aðrir telja að samvinnuhugsjónin, sem knúði hreyfinguna áfram á 19. öld og fyrri hluta 20. aldar, hafi glatast þegar hreyfingin reyndi að hafa við stórkaupmönnum.

Hver sem skýringin er virðist óumdeilanlegt að saga og örlög samvinnuhreyfingarinnar eru samofin framþróun og sögu neyslusamfélagsins og breytinga á neysluháttum almennings. Saga hennar hefur hins vegar verið skrifuð sem saga baráttu verkalýðsins gegn kapítalískum framleiðsluháttum og saga neyslusamfélagsins hefur verið skrifuð nánast alfarið út frá sögu keppinauta samvinnuhreyfingarinnar. Framlag samvinnuhreyfingarinnar til þróunar neyslusamfélagsins hefur því fengið litla sem enga athygli.