San Francisco – þróun borgar

San Francisco er staðsett við samnefndan flóa í norðurhluta Kaliforníu á vesturströnd Bandaríkjanna; á odda San Francisco-skagans. Fyrsti vísirinn að San Francisco-borg myndaðist þegar rúmlega tvö hundruð Spánverjar undir forystu herforingjans Juan Bautista de Anza námu skagann frá sjó árið 1776 og settu þar á fót trúboðamiðstöð. Kirkja trúboðamiðstöðvarinnar er elsta upprunalega bygging borgarinnar og kennileiti númer eitt. Landnemarnir spænsku settu einnig upp hervarðstöð og -virki og eru þær menningarminjar, ásamt trúboðamiðstöðinni, elstu tengingar San Francisco við fortíð sína og uppruna.

Alvöru bæjarbragur komst þó ekki á svæðið fyrr en 1834 þegar verslunarstaðurinn Yerba Buena var stofnsettur á skaganum. Kalifornía var þá enn hluti af Mexíkó. Vísi að skipulagi seinni tíma San Francisco-borgar má rekja til þessa litla bæjar. Svissneskur íbúi Yerba Buena, Jean Vioget, skipulagði bæinn árið 1839 með einföldu rúðunetskerfi sem umlukti allar þær byggingar sem voru til staðar á þeim tíma. Við þetta skipulag var svo bætt eftir þörfum til að byrja með og línur rúðunetsins framlengdar eftir því sem borgin óx. Árið 1846, þegar Mexíkó og Bandaríkin áttu í stríði, var svæðið hernumið af Bandaríkjamönnum. Ári síðar var nafni borgarinnar breytt í San Francisco.

Þegar gull fannst í norðurhluta Kaliforníu árið 1848 hafði það mikil áhrif á mótun borgarinnar. Margir vildu fá skerf af gullinu og í miklu gullæði streymdi fólk að í þúsundatali frá öðrum svæðum Bandaríkjanna, Evrópu og Asíu. Á tveggja ára tímabili, frá byrjun árs 1848 til loka 1850, fjölgaði íbúum borgarinnar ótrúlega. San Francisco óx frá því að vera 1000 íbúa bær í 25.000 manna iðandi smáborg. Fólksfjöldinn var orðinn rúmlega 56.000 árið 1860 og íbúar voru um 150.000 árið 1870. Vegna hinnar miklu fólksfjölgunar voru fyrstu stóru breytingar sem borgin gekk í gegnum því hálfgerðar stökkbreytingar.

Mikið var byggt á þessum tíma þar sem nýju íbúarnir þurftu húsnæði. Innflytjendur komu alls staðar að og fljótlega varð heimsborgarbragur á borginni með tilliti til stílbrigða og húsagerðarlistar. Helst voru þó byggð stór samliggjandi flúruð íbúðarhús úr timbri í viktoríönskum stíl. Á örfáum áratugum voru hæðir San Francisco-borgar að mestu skipulega þaktar marglitum sambyggðum röðum virðulegra timburhúsa. Þessi timburhús nutu mikilla vinsælda, og njóta enn, og voru byggð allt fram á 20. öldina. Húsin eru í dag eitt af sérkennum borgarinnar og kalla íbúarnir þau fagurmáluðu frúrnar (e. painted ladies) því þau eru jafnan máluð í fjölbreyttum pastellitum. Við lok 1870 voru einnig reistar í borginni margar stærri byggingar, sem byggðar voru af helstu arkitektum og byggingarmeisturum heims, eftir nýjustu tískustraumum frá Evrópu. Húsin og byggingarnar voru lágreistar að mestu en fyrsta háhýsi miðborgarinnar, 10 hæða, reis árið 1887.

Ekki var einungis hugsað fyrir húsnæði fyrir borgarbúa því árið 1865 fengu borgaryfirvöld landslagsarkitektinn Frederick Law Olmstead til að skipuleggja stóran borgargarð. Olmstead þessi er einna þekktastur fyrir að hafa skipulagt Central Park í New York-borg. Þá var 800 ha. landsvæði innan borgarmarkanna tekið frá fyrir fyrirhugaðan garðinn. Olmstead setti fram tillögur að garðskipulagi en sá þó ekki um endanlega útfærslu hans. Golden Gate Park þykir einstaklega vel skipulagður og skemmtilegur til afnota. Ekki þarf heldur að fjölyrða um það hversu mikilvægur slíkur garður er íbúum í svo þéttbyggðri borg sem San Francisco er.

Skipulagsmál virðast hafa verið íbúum San Francisco hugleikin allt frá frumárum borgarinnar og árið 1904 voru stofnuð samtök um þróun og fegrun borgarinnar. Samtökin fengu Daniel H. Burnham nokkurn til að vinna að heildarskipulagi fyrir borgina í anda City Beautiful stefnunnar. Samkvæmt þeirri stefnu átti markviss fegrun ört stækkandi borga Bandaríkjanna að gera það að verkum að bæta samfélagið og hafa hvetjandi áhrif til sáttar og samlyndis meðal íbúa í þéttbýli. Burnham setti fram stórhuga heildarskipulag með nýjum aðalstrætum, görðum og miðkjarna. Hann var reyndar svo stórhuga í áætlunargerð sinni að strax var talið ólíklegt að hún myndi nokkru sinni ná fram að ganga.

Næsta stökkbreyting í skipulagsmálum borgarinnar varð árið 1906 er gríðarlegur jarðskjálfti skók borgina. Skjálftinn er talinn hafa verið um 8.25 stig á Richter-kvarðanum en það var þó ekki skjálftinn sjálfur sem olli mesta tjóninu heldur eldsvoðarnir sem fylgdu í kjölfarið. Stór hluti borgarinnar brann til grunna. 10 km² hins byggða borgarlands varð eldinum að bráð eða um 514 húsalengjur. Hundruðir íbúa fórust í hamförunum. Eftir skjálftann voru byggingarreglur hertar til muna og starfsemi slökkviliðsins endurskipulögð frá grunni. Þegar endurbyggja þurfti svo stóran hluta borgarinnar fannst áðurnefndum hagsmunasamtökum um þróun og fegrun borgarinnar tilvalið að nýta uppdrátt Burnhams til endurskipulagsins. Sú varð þó ekki raunin þar sem lóðaeigendur vildu fá byggt svo fljótt sem auðið var. Því var endurreisn borgarinnar ekki í samræmi við það sem hægt hefði verið að koma við eftir hamfarirnar. Árið 1915 var í borginni haldin viðamikil vörusýning í tilefni af opnun Panama-skurðarins. Sýningin var að engu minna leyti haldin til að sýna og kynna uppbyggingu borgarinnar eftir skjálftann. Hluti af risastóru sýningarsvæði Panama - Pacific Exposition var meðal annars byggður á uppfyllingu úr skjálftarústunum.

Borgin byggðist svo upp smátt og smátt í gegnum árin. Næstu breytingar sem höfðu áhrif á þróun borgarinnar var svæðisskipulagsáætlunin sem gerð var 1925 og bygging stóru brúnna sem tengja San Fransisco-skagann við nágrannabæina handan flóans. Bay Bridge var byggð 1936 og hin fagra og fræga Golden Gate brú árið 1937. Golden Gate brúin setur sterkan svip á borgina og er hún eitt af helstu kennileitum San Francisco og stolt borgarbúa.

Með fólksfjölgun og umferðaraukningu henni samfara urðu umfangsmiklar breytingar í borgarskipulaginu. Um miðja 20. öld voru gerðar afdrifaríkar breytingar á umferðarskipulagi innan borgarinnar. Breytingarnar fólu m.a. í sér að fjöldinn allur af gömlu timburhúsunum og öðrum íbúðarbyggingum voru látnar víkja fyrir upphækkuðum tveggja hæða hraðbrautum. Þessar breytingar höfðu í för með sér margar skipulagsflækjur sem enn í dag hafa ekki verið leystar. Borgarbúar risu upp á móti þessu skipulagi, eða skipulagsleysi öllu heldur, og mótmæltu niðurrifi húsanna og slæmum skipulagsafleiðingingum nýju hraðbrautanna. Þær þóttu borginni ekki til sóma og voru, þegar betur var að gáð, ekki byggðar til að þola jarðskjálfta.

Árið 1959 voru allar hraðbrautarframkvæmdir stöðvaðar og síðan þá hafa engar nýjar hraðbrautir innan borgarmarkanna verið skipulagðar. Engar nýjar lausnir hafa þó verið settar fram síðan þá og er umferðarvandi borgarinnar því algerlega óleystur og er San Francisco fræg fyrir svakalegar umferðarteppur. Stefna borgarinnar gegn hraðbrautum er ekki eina afleiðing lagningar tveggja hæða hraðbrautanna. Mörgum borgarbúum blöskraði svo niðurrifsstefnan sem fylgdi hraðbrautunum að upp risu kröftug verndarsamtök sem tóku sig til og stóðu vörð um og endurlífguðu margar sögufrægar og fallegar byggingar í borginni. Þekktasta dæmið um afrakstur slíkra samtaka er umbreyting Ghirardelli-vöruhúsanna í verslunar- og afþreyingarhúsnæði.

Á áratugunum 1970 og 1980 var fjöldi stórhýsa byggður í miðborg San Francisco og eru margar þessara bygginga sterk kennileiti í borginni. Byggingarhraðinn var þó heldur hægari en í öðrum stórborgum Bandaríkjanna sem stóðu í svipuðum byggingaframkvæmdum. Ástæðan fyrir hægari vexti í San Francisco var sú að allar byggingarnar þurftu að vera byggðar samkvæmt ströngustu kröfum um jarðskjálftavarnir. Hægagangurinn borgaði sig því þegar jarðskjálfti reið yfir borgina árið 1989 stóðu allar þessar stóru byggingarnar af sér skjálftann.

Í dag eru íbúar San Francisco um 800.000. Fjöldi þeirra sem sækir borgina daglega er þó meiri þar sem margir sem vinna í San Francisco búa í nágrannabæjum og borgunum við flóann. Á öllu flóasvæðinu búa um 1.500.000 manns. Vegna landfræðilegra áhrifa byggðist borgin afar þétt upp en hún er umlukin sjó á þrjá vegu sem takmarkar útbreiðslu byggðar. Þéttleiki byggðar er um það bil 10000 íbúar á hvern km².

Borgin er ein sú frjálslyndasta í Bandaríkjunum sem rekja má til margbreytilegs uppruna íbúanna og þeirra menningarheima sem þar mætast. Fjölbreytileiki og frjálslyndi íbúanna endurspeglast óhjákvæmilega í skipulagi hennar og anda. Borgin samanstendur af mörgum litlum hverfum eða svæðum. Hverfi þessi mynduðust annarsvegar vegna landfræðilegra áhrifa þeirra 43 hæða sem í borginni eru og hinsvegar vegna hinna margvíslegu og mismunandi hópa innflytjenda sem byggðu borgina. Flest hverfin eða svæðin eiga langa og litríka sögu að baki og eru oftar en ekki bundin við vissa þjóðfélagshópa. Í San Francisco má meðal annars finna Kínahverfi sem er stærsta samfélag Kínverja utan Kína og eitt af elstu Kínahverfum Bandaríkjanna. Castro-hverfið er hverfi þar sem samkynhneigðir eru hvað fjölmennastir. Á hippaárunum yfirtóku blómabörn Haight-Ashbury hluta borgarinnar. Það má því segja um San Francisco að hún er eiginlega margar borgir í einni þar sem öll þessi litlu samfélög þrífast vel innan heildarinnar en hvert þeirra heldur þó sínum sérkennum. Yfir San Francisco svífur alþjóðlegur blær og hún er ein af þeim borgum heims sem með sanni má kalla heimsborg.