Siðfræði skorts: Um John Gray og J.G. Ballard

Árið 1907, við dagsbrún hinnar ógurlegu vargaldar sem sópaði burt gömlum stjórnkerfum og stofnunum tengdum bjartsýni og skýru stigveldi, kom franski verkfræðingurinn og stjórnspekingurinn Georges Sorel orðum að kenningu um efnahags- og félagslegar umbreytingar þar sem „félagslegar aðstæður mynda kerfi sem fylgir ófrávíkjanlegu járnlögmáli, eitthvað sem myndar heild, og hverfur þá og því aðeins að kerfislægt stórslys eigi sér stað.“ (Reflections, 11) Breytingar eiga sér ekki stað í smáskömmtun, með þeim hætti að félagslegar umbreytingar séu ferli vísvitandi og meðvitaðra pólitískra aðgerða sem eiga að stuðla að almannahag. Þess í stað eru þær fyrirvaralausar, ofbeldisfullar og óviljandi, drifkraftur þeirra er þung undiralda gjörbyltingar þar sem viðteknum gildum er snúið á haus og aldagömul sannindi tapa sannfæringarkrafti sínum. Undir öðrum kringumstæðum, án slíkrar undiröldu, mun samfélag ekki finna nægilega hvata til þess að breyta venjum sínum og siðum, slíkt gerist aðeins undir því álagi að þurfa að aðlagast ófyrirséðum hættum og óútreiknanlegum aðstæðum.

Færi einhver samtímamál okkur heim sanninn um getuleysi lítilla breytinga í áföngum, þá er það sú áskorun sem stjórnkerfinu stafar af hlýnun jarðar og þverrandi náttúruauðlindum. Breytingar á hinu stjórnmála- og efnahagslega status quo hafa hingað til ekki dugað til þess að bægja frá myrkri framtíðarsýn þjóðflutninga vegna hækkandi sjávarmarka, hungursneyða vegna áhrifa koltvíoxíðs í andrúmsloftinu á regnmynstur og aukinnar samkeppni milli stórvelda um minnkandi birgðir kolvetnis. Fram að þessu hafa Bandaríkin og önnur upprennandi iðnaðarríki ekki sýnt nægilegan pólitískan vilja til þess að takast á við þessa áskorun. Við það bætist sú staðreynd að til grundvallar hagkerfis heimsins liggur sú sannfæring að vöxtur sé óendanlegur. Þó svo að stjórnmálaöflin virðist vanfær um að minnka útblástur gróðurhúsaloftegunda hefur hernaðarvélin ekki látið þetta ástand mála framhjá sér fara og frá henni berast niðurdrepandi skýrslur um yfirvofandi hættur sem gervallri heimsbyggðinni stafar af þessari umhverfisvá. Í skýrslu bandaríska varnarmálaráðuneytisins frá ágúst 2009 er varað við möguleikunum á hamförum sökum flóða í Bangladesh sem myndu leiða til flótta fjölda fólks til nágrannalanda og viðvarandi þurrks á átakasvæðum eins og Súdan. Anthony Zinni, fyrrverandi hershöfðingi í bandaríska landhernum, segir Bandaríkjamenn standa frammi fyrir tveimur valkostum: „Við þurfum að borga fyrir að minnka útblástur gróðurhúsalofttegunda í dag, og við munum þurfa að gjalda fyrir það efnahagslega. Öðrum kosti þurfum við að gjalda fyrir það seinna hernaðarlega. Það gæti kostað mannslíf“ (New York Times, 8/8/09).

Það er gífurlegt misræmi á milli alvarleika ástandsins í dag, þeirra hrikalegu afleiðinga sem gætu átt sér stað ef ekki er brugðist við í tæka tíð, og getuleysi okkar til að bregðast skilmerkilega við þeim upplýsingum sem við höfum með samtaka hætti. Slík viðbrögð fælu í sér gjörbreytta lifnaðarhætti frá þeim sem íbúar Bandaríkjanna og annarra þróaðra iðnaðarríkja hafa átt að venjast frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar. Slíkar breytingar eru þeim mun fjarstæðukenndari vegna þess að ráðandi hugmyndafræði stjórnmála er enn sem fyrr bundin á klafa forsendunnar um ofgnótt náttúruauðlinda og óendanlegs vaxtar. Helsti andstæðingur frjálslynds og lýðræðislegs markaðshagkerfis, ríkisbúskapur sósíalismans, beið í lægri hlut á hinum hugmyndafræðilega vígvelli vegna þess að markaðshagkerfin gátu veitt betri lífsgæði. Þetta hefur haft það í för með sér að við erum sálfræðilega ófær um að meðtaka raunveruleika sem felur í sér raunverulegan skort. Þessi erfiða staða minnir á stöðu staðaltýpísks vinstrisinnaðs andstæðings Breska heimsveldisins í bók George Orwells The Road to Wigan Pier. Í tilfinningaþrungnum siðgæðismessum sínum fordæmdi hann rányrkju heimsveldisins og hæddist að tilgerðarlegum töktum embættismanna í nýlendum Bretlands, en kom ekki auga á tenginguna á milli þeirra veraldlegu gæða sem hann naut og sárrar örbirgðar hundrað milljóna Indverja. Það er ekki hægt að leggja sér jarðaber og rjóma til munns án þess að bragða á Breska heimsveldinu. Ef stöðva ætti arðrán á öðrum þjóðum, bendir Orwell á, myndi það þýða „að England yrði köld og ómerkileg eyja þar sem við þyrftum öll að vinna erfiðisvinnu og borða síld og kartöflur mestmegnis“ (Road, 159-160). Í bók Orwells berst sósíalíski hugsjónamaðurinn fyrir réttlátara og jafnara samfélagi með misjöfnum árangri. Við erum vísari til þess að berjast fyrir óæðri málstað, í einbeittri viðleitni okkar til þess að viðhalda stoðum ósjálfbærs samfélags sem hriktir í. Allt veltur á því að við lögum væntingar okkar að minni efnislegum gæðum en höldum í lög og reglu og komum í veg fyrir félagslega upplausn.

Mörgum mun verða tamt að afskrifa þessar vangaveltur sem öfgakenndan hræðsluáróður. Vera má að þessi bölsýni sé ýkt og óþörf í víxlháðu hnattrænu hagkerfi. En líkt og breski heimspekingurinn John Gray bendir á er skortur, og þau átök sem skorturinn kallar á s.s. stríð háð vegna aðgengi að ám eða grónu landi, hið eðlilega sögulega ástand. Það sem vekur athygli og er óeðlilegt, í sögulegu tilliti, er skilningsleysi okkar gagnvart þessari þróun. Með orðum Gray, „komi mynstur átaka okkur spánskt fyrir sjónir, þá er það vegna þess að draumórar hugsjónamanna á nítjándu öld um að af iðnvæðingunni myndi leiða eilífur friður ásækja okkur enn.“ (Heresies, 115). Hann veitir því athygli að „leikurinn mikli“ um aðgengi að gríðarlegum náttúruauðlindum Mið-Asíu er hafinn á ný, Bandaríkin, Kína og Rússland keppast um hylli spilltra og grimmra fámennisstjórna ríkja á svæðinu. (Heresies, 119). Stærstu birgðir af ódýrri olíu sem eftir eru, þ.e.a.s. af olíu sem er tiltölulega ódýrt að nálgast með nútímatækni, er að finna á svæðum þar sem takmarkaður eða lítill stöðugleiki ríkir, eins og við árósa Nígerárinnar í Afríku, eða þar sem valdboðsstjórnir sitja við völd, eins og Saud-konungsfjölskyldan. Líkt og vill henda með ríki sem eru rík af olíu rennur hátt hlutfall af rentunni til lítils hóps á meðan að almenningur í landinu býr við kröpp kjör. Það sem meira er hefur vöxtur Brasilíu, Kína og Indlands þýtt aukna samkeppni um olíu, náttúrulegt gas og aðrar náttúruauðlindir. Þó svo að yfirstandandi iðnvæðing þessara ríkja hafi lyft milljónum einstaklinga úr fátækt hefur hún þá hliðarverkun að orkuframleiðsla í heiminum þyrfti að „aukast um 57% á næstu 25 árum“, eigi að komast hjá alvarlegri hnattrænni kreppu. (Rising Powers, 11). Innkoma þessara ríkja í hóp stórvelda hefur í för með sér versnandi umkomuskilyrði fyrir smærri þjóðir sem eru bæði án verðmætra náttúruauðlinda og hernaðarlegs eða efnahagslegs styrks til þess að verða sér úti um þær. Vinnsluferlið við að vinna olíu úr öðrum uppsprettum en olíulindum, þ.e. úr olíuleirstein í Klettafjöllunum eða úr tjörusöndum í Alberta í Kanada, krefst gífurlegs magns náttúruauðlindar sem verður æ fágætari með tímanum — ferskvatni.

Gray er fyrrverandi stuðningsmaður Margaret Thatchers sem snerist á sveif gegn hnattvæðingu nýfrjálshyggjunnar. Sé hann sá hugsuður sem helst getur veitt okkur leiðsögn um raunverulegt ástand heimsins, þá er það vegna þess að hann er í hrópandi mótsögn við tíðarandann. Gray fer sínar eigin leiðir og kemst að niðurdrepandi niðurstöðu um stöðu mannsins eftir að hugmyndafræði framfarasinnaðra vinstrimanna og frjálslyndra hægrimanna um félagslegar framfarir hefur brugðist. Bók hans Straw Dogs (2002) var gagnrýnd harðlega af marxíska gagnrýnandanum Terry Eagleton sem sagði hana vera „hættulega, örvæntingafulla“ bók sem aðeins „dómsdagstrúandi nýhilisti“ undir áhrifum frá „bráðsmitandi mannhatri“ gæti hafa skrifað (Guardian, 9./7/2). Gray telur að sú mannúðarhyggja og frjálslynda heimsmynd sem eru algengar í samfélagi samtímans væru óhugsandi án ríkidæmisins og öryggisins sem stjórnmál grimmdar og óréttlætis, sem þær fordæma, hafa skapað. Eagleton hefur sjálfsagt sármóðgast við að lesa fullyrðingar á borð við þessa: „Mannfólk þrífst best við skilyrði sem siðvitundin fordæmir. Friður og velsæld einnar kynslóðar er tilkomin vegna ranglætis þeirra sem á undan komu; broddborgarahættir frjálslyndra samfélaga eru ávextir stríða og heimsvelda“ (Straw Dogs, 107). Uppnám Eagletons virðist hafa komið í veg fyrir að hann hafi skilið inntak bókar Grays. Bók Grays er ólínuleg og einkennist af spakmælum og atvikssögum sem hann notar til þess að fletta ofan af þeirri tálsýn sjálfsbetrunar sem húmanismi nútímans hefur reynt að hylja hinn Hegelíska skilning á sögunni með, að hún sé sláturhús. Á sama tíma og hefðbundnin viðhorf í hinum vestræna heimi ríghalda í þá hugmynd að aukin efnahagsleg og menningarleg krosstengsl ali af sér frjálslynd gildi um heim allan, spyr Gray hvort það sé í raun og veru svo að þróun mannsins sé laus úr viðjum lögmála sögunnar, um endurtekningu tímabila stjórnleysis og harðstjórnar. Í ljósi nýlegra atburða myndi maður ætla að slík spurning þætti ákaflega skynsamleg. Þau harkalegu viðbrögð sem hann hefur vakið hins vegar eru til vitnis um þrákelni Upplýsingartrúarinnar á framfarir og fullkomleika mannsins jafnvel eftir að sýnt hefur verið fram á hvernig sú hugmyndafræði brást.

Í þeim skilningi er ekki úr vegi að minnast á starf skoðanabróðurs Grays, rithöfundarins J.G. Ballards sem lést nýlega, en hann deildi þeirri sannfæringu með Gray að velsældarsamfélög eftirstríðsáranna væru fyrst og fremst hópæfingar í sjálfsblekkingu. Líkt og hjá Gray er helsta þema Ballards hversu viðkvæm frjálslynd nútímasamfélög eru, þar sem þau ganga út frá því að í krafti efnahagslegrar framleiðni hafi helsi þau sem þjakað hafa mannkynið frá örófi alda látið í minni pokann, en undir niðri kraumar þrá eftir „ástríðufyllri heimi“ sem skilar sér í notkun fíkniefna, pervertískra kynlífshvata og tilhneigingu mannsins til þess að halda í stríð og vega mann og annan. Síðustu skáldsögur Ballards eiga það sameiginlegt að fjalla um hættur þess að lifa lífi þæginda og stanslausrar vinnu. Í Cocaine Nights (1996) vekur fyrrverandi atvinnumaður í tennis að nafni Bobby Crawford sumardvalastað úr dvala róandi lyfja með því að virkja íbúana í því að fremja glæpi og aðra óviðeigandi gjörninga. Hann skipuleggur tökur á klámmyndum, kemur örvandi eiturlyfjum eins og kókaíni og amfetamíni í umferð og eyðir nóttunum í að vandalisera hús, brjóta bílrúður og hnupla úr búðum og tekst á sama tíma að heilla alla uppúr skónum. Frekar en að afhenda hann lögreglunni taka ábúendur sumardvalastaðarins honum fagnandi fyrir að bjarga þeim frá innantómri og leiðinlegri tilvist sinni, jafnvel þó að hann kveiki eld sem verður fimm manns að bana (220). Millennium People (2003) snertir á uppreisn menntaðrar millistéttar í vöktuðu hverfi gegn ríkinu sem fá yfir sig nóg af bílastæðasektum, viðhaldskostnaði og öðrum útgjöldum sem tilheyra þeim lifnaðarhætti. Þeir kveikja í eldsprengjum í vídjóleigum og leggja ferðaskrifstofu í rúst, eyðileggingargleði sú sem skín þar í gegn þjónar því hlutverki að uppfræða almenning um að „Ferðalög séu síðastu draumórarnir sem lifðu af 20. öldina, sú sjálfsblekking að það að fara eitthvert hjálpi manni við að enduruppgötva sjálfan sig“ (55). Það er ákaflega óraunverulegt að ímynda sér uppreisnargjarna millistjórnendur, sem vilja helst ekki slást við lögregluna án þess að hafa bragðað á morgun-cappuccinóinum, og það liggur beint við að greina það sem einkenni langt genginnar neysluhyggju, en þessi eðlislæga eyðileggingarhvöt á rætur sínar að rekja til kaldrar innsýnar í gang sögunnar — þegar sögumaðurinn kemur fyrst á sumardvalastaðinn kemst hann svo að orði, „Flestir byltingarsinnar á síðustu öld höfðu það að markmiði að ná einmitt þessu stigi lífsgæða og velsældar, og mér flaug í hug að það sem ég sá var byrjunin á nýrri tegund leiðinda.“ (77).

Í stuttu máli fjalla verk bæði Grays og Ballards að nokkru leyti um framhaldslíf dauðra hugmynda, um þau áhrif sem þessir rotnandi draumórar hafa á okkur, því okkur finnst sú tilhugsun leggja þær til hvílu óbærileg. Eins og undirtitill nýlegrar bókar eftir Gray, „dauði fyrirmyndarríkisins“, gefur til kynna, er skýringuna á félagslegri lömun samtíma okkar ekki að finna í getuleysi til umbóta á helstu pólitísku stofnunum okkar eða til þess að dreifa gæðum með jöfnum hætti. Hana er frekar að finna í ímyndunarleysi okkar og vangetu til þess að slíta okkur frá þeim væntingum um lífsfyllingu sem sósíalisminn lofaði okkur og frjálslyndur kapítalismi lofar okkur í dag. Eftir því sem fleira fólk missir trúna á getu stjórnmála til þess að leysa vandamál samtímans hafa tækni og vísindi tekið við keflinu og eru í æ meira mæli bundnar vonir við að þau færi okkur hinn „umbreytta heim“ sem byltingarsinnar sáu áður í hyllingum (Heresies, 20). Ekki nóg með það heldur hafa vísindin orðið að trúarbrögðum, þau bjóða áhangendum sínum það sama og trúarbrögð: að vera „frelsuð frá sjálfum sér“ (Heresies, 23). Gray er í fámennum hópi trúleysingja sem halda því fram að áhangendur víðtekinna trúarbragða, eins og Kristindóms eða Búddisma, séu nær markinu en efnishyggjumenn eins og Richard Dawkins og Christopher Hitchens. Í trúarbrögðum má finna þann sannleik að manneskjur séu samkvæmt eðli sínu gallaðar og óreiðukenndar verur. Húmanistískir trúleysingjar þiggja í arf frá Kristindómnum einhverja þá skaðlegustu hugmynd sem fyrirfinnst að mati Grays, að mannverur séu sérstakar í alheimstilliti, á sama tíma og þeir hafna mikilvægustu lexíunni, um breyskleika mannsins í sögunni af falli mannsins frá Eden.

Trúlausir húmanistar hafa því tilhneigingu til þess að setja manninn á stall og ofmeta getu hans til skynsamrar hugsunar. Trú þeirra á vísindin reynast lítið annað en örvæntingarfull tilraun til þess að geta útskýrt heiminn með einhverjum hætti. Eins og Gray skrifar: „Haldi fólk fast í vonina um framfarir, þá er það frekar vegna hræðslunnar við hvað taki við heldur en vegna virkilegrar sannfæringar“ (Straw Dogs, 19). Hugmyndin um framfarir þjónar því sem platónsk lyfleysa þeirra sem eru dauðvona en grunar hver sannleikurinn er, hún heldur saman þeirri félagslegu heildsem viðheldur status quo-inu. „Fyrir karla og konur í dag er hin röklausa trúa á framfarir eina mótefnið gegn tómhyggju. Án vonarinnar um að framtíðina sé bjartari en fortíðin sjá þau lítinn tilgang með lífinu.“ (Straw Dogs, 28) Það er, sum sé, hlutverk lista og menningar að horfast í augu við þennan ótta og sjá hvað gerist þegar hann er yfirstiginn. Við þurfum list sem hjálpar okkur að sleppa takinu af óraunsæum væntingum, list sem aðstoðar okkur við að aflima þann lim í líkama hugmynda okkar.

Rauður þráður í þeim samtímabókmenntum sem taka þetta verkefni sér fyrir höndum er niðurbrot samfélagsins í Hobbesískt náttúruástand, þar sem óttinn og ofbeldið ráða ríkjum eftir að félagslegar hömlur eru látnar lönd og leið. Kvikmynd Michael Hanekes Time of the Wolf og Pulitzer-verðlaunabók Cormac McCarthys The Road fjalla um eftirlifendur ótilgreinds stórslyss sem þurfa að þrauka í varasömum heimi þar sem hætturnar bíða handan við hvert horn. En það er sjálfsævisöguleg skáldsaga Ballards, Empire of the Sun sem veitir bestu leiðsögnina um það ferðalag sem hægt er að fara frá hæðum forréttinda og vellystinga nýlenduherra og til grimmdarlegs raunveruleika í japönskum fangabúðum nálægt Sjanghæ í seinni heimsstyrjöldinni. Sem barn var Jim aðskilinn frá foreldrum sínum þegar Japanir hernámu Kína, hann þurfti að líða hungur eftir árásina á Pearl Harbour og var nærri því seldur í ánauð af samfanga sínum. Áhugaverðustu frásagnirnar í bókinni fjalla um það hvernig Ballard aðlagast fljótt nýjum kringumstæðum, og hvernig hann upplifir sterka frelsistilfinningu um leið og þær reglur sem giltu um hans fyrra líf vellystinga og forréttinda eiga ekki lengur við. Á sama tíma og hann fylgist með gömlum Kínverja þrífa klósett skammt frá illa lyktandi skurði læðist að Jim sá grunur að hans eigin leið til þess að kljást við erfiðleika sé ekki ólík leið hinna ólánsömu Kínverja sem sumir hverjir hafa endað uppi sem lík á vegi hans:

Sérstök tvöföldun á raunveruleikanum hafði átt sér stað, líkt og allt sem hafði fyrir hann komið síðan að stríðið braust út hefði átt sér stað í spegli. Það var spegilmynd hans sem var veikburða og svöng, og hugsaði um mat endalaust. Hann vorkenndi þessu spegilsjálfi ekki lengur. Jim taldi að Kínverjarnir færu eins að til þess að lifa af. En einn daginn gætu þeir stigið út úr speglinum (Empire, 77).

Viðbrögð Jims við erfiðum aðstæðum sínum minna okkur á að það að tapa forréttindum verður ekki alltaf til þess að auka samkennd eða náungakærleik. Hið öfuga getur átt sér stað eins og oft er raunin. Breskur læknir sem gengur Jim í föðurstað tekur að hafa áhyggjur af því hversu vel hann hefur aðlagast stríðinu, því Jim er eins og sniðinn í þetta nýja hlutverk. Honum er vel tekið meðal annarra fanga, en vinátta þeirra nær ekki lengra en svo að þeir veðja á það hversu langt hann geti gengið frá búðunum til þess að leggja fuglagildrur áður en fangaverðirnir skjóta á hann (Empire, 172). Læknirinn leggur því mikið upp úr ópraktískum verkefnum, eins og að nema latínu, til þess að missa ekki með öllu tengslin við hinn siðmenntaða heim. Eftir því sem líða tekur á stríðið og birgðir hætta að berast til fangabúðanna, tekur Jim að dreyma illa stundum með óráði. Hann dreymir um að verða orrustuflugmaður í japanska flughernum, og sannfærir sjálfan sig um að hann geti vakið dauða til lífs. Þar sem hann liggur á akri ásamt öðrum föngum, sumum dauðum og öðrum við dauðans dyr, reiðist hann þegar hópur tekur sig saman og gengur af stað þar sem þeir munu
deyja utan augnsýnar hans (Empire, 209).

Það hefur verið margbent á að lífsreynsla Ballards af fangabúðunum hafi verið ákaflega mótandi á hann sem rithöfund. Síðari skáldsögur hands, þó þær gerist undir allt öðrum kringumstæðum, fjalla um það hvað gerist þegar mannfólk frelsast undan félagslegum höftum, boðum og bönnum. Hin meðvitaða uppreisn á sumardvalastað og hin erfiða, tilneydda vist í fangabúðum sýna hvað gerist ef heiminum er umbreytt með valdi, og sýna líka hinar forboðnu nautnir sem slíku fylgir. Skáldskapur Ballards og heimspeki Grays benda okkur á áframhald sögunnar. Þau sýna okkur hvernig kapítalismi, sem var fagnað við endalok sögunnar sem lokasvarinu við mannlegum þörfum, er nú samnefnari fyrir umkomuleysi okkar og vangetu til þess að bregðast sameiginlega við yfirvofandi stórslysum.

Hrafn H. Malmquist þýddi