Siðmenningin er mýta

Grein þessi er skrifuð sem inngangur við þýðingu mína á stuttri ritgerð eftir Peter Y. Paik. Ritgerðin heitir á frummálinu The Ethics of Scarcity: On John Gray and J. G. Ballard og birtist upprunalega á bloggsíðu hans 2. nóvember 2009.¹ Paik er prófessor í bókmenntafræði við Háskólann í Milwaukee-Wisconsin. Hann hefur nýlega gefið út bókina From Utopia to Apocalypse: Science Fiction and the Politics of Catastrophe þar sem hann rýnir í skáldsögur og kvikmyndir sem segja sögu eftirlifenda samfélagslegra stórslysa, lífsbaráttunni eftir algert kerfishrun.² Í grein sinni tekur hann fyrir verk John Grays og J.G. Ballards og setur í samhengi við ástandið í heiminum í dag. John Gray er talsvert minna þekktur en Ballard sem hefur notið talsverðar frægðar í gegnum árin.³ Að svo komnu máli ætla ég að kynna til sögunnar viðfangsefni ritgerðarinnar.

Gray

John N. Gray er breskur stjórnspekingur, áður prófessor í evrópskri hugsun við London School of Economics.⁴ Innan stjórnspekinnar hefur Gray sérhæft sig í frjálslyndri hugmyndafræði, nánar tiltekið hefur hann sérstaklega skoðað hugmyndir Isaiah Berlin um fjölgildisstefnu (e. value-pluralism). Á milli fjölgildisstefnunnar og frjálslyndisstefnu er togstreita, þ.e. fjölgildisstefnunni má með mikilli einföldun lýsa sem umburðarlyndri afstæðishyggju en til grundvallar frjálslyndisstefnunni eru hugmyndir Locke um náttúruleg réttindi mannsins. Á níunda áratugnum hreifst Gray af þeirri nýfrjálshyggjubyltingu sem stóð yfir í Bretlandi og var eindreginn stuðningsmaður Margaret Thatcher. Ólíkt Hannesi Hólmsteini, sem Gray kenndi við Oxfordháskóla, sá Gray að sér og árið 1998 gaf hann út bókina False Dawn: The Delusions of Global Capitalism þar sem hann gagnrýndi harðlega þá frjálshyggjuhugmyndafræði sem óð uppi, sérstaklega í kjölfar hruns Sovétríkjanna og leiddi til efnahagskreppunnar sem hófst 2008 og stendur enn yfir. Bókin vakti nokkra athygli fyrir kreppuna og var hún endurútgefin 2009.

Fyrir átta árum, árið 2002, gaf hann út þekktustu bók sína Straw Dogs: Thoughts on humans and other animals. Sú klisja á við um hana að lesendur hennar annað hvort elska hana eða hata. Straw Dogs má lýsa sem eitraðri blöndu af efahyggju og grænni hugmyndafræði. Í bókinni ræðst hann að framfarahyggju og segir helstu forsvarsmenn framfara í nafni vísinda Upplýsingastefnunnar hafa fengið að láni hugmyndir kristninnar um paradís og dulbúið sem fyrirmyndarsamfélög í náinni framtíð þar sem skortur og þar af leiðandi stéttaátök tilheyrðu fortíðinni. Pósitívismi Auguste Comte eða kommúnismi Leníns eru augljósustu dæmin hér um en kannski má við bæta efnishyggju Dawkins og frjálshyggju Friedmans.

Sé þessi tilgáta Grays rétt, að hugmyndir úr biblíunni loði við hvert eintak af Þróun tegundanna og að sjá megi móta fyrir krossinum í lotukerfinu. Þá höfum við einfalda og fullnægjandi útskýringu á því hvers vegna fólk í okkar hluta heimsins virðist almennt telja að heimurinn fari batnandi eins og segir í Bítlalaginu.⁵ Menn eru ekki englar, heldur eru menn gallagripir; óskynsamir og árásargjarnir líkt og önnur dýr. Þetta er ódauðlegur sannleikur, ekki staðreynd sem tilheyrir fortíðinni ólíkt því sem margir virðast ætla.

Ballard

James Graham Ballard, oftast bara J.G. Ballard, var breskur rithöfundur fæddur 1930. Hann átti erfið uppvaxtarár í Sjanghæ í Kína þangað sem fjölskylda hans flutti svo faðir hans gæti starfað sem yfirmaður í prentverksmiðju. Árið 1937 hertóku Japanir Sjanghæ og fluttu fjölskyldu hans í fangabúðir. Eftir stríðið fluttist fjölskyldan aftur til Englands. James lærði til læknis, nam enskar bókmenntir og gekk í flugherinn en komst þó að því að skrif væru hans eina köllun. Honum gekk þó erfiðlega að fá verk sín gefin út. Fyrsta bókin hans, The Drowned World kom út árið 1962 og sú síðasta, Kingdom Come árið 2006. Til er í enskri orðabók lýsingarorðið ballardískt, það lýsir gjarnan nútímalegum aðstæðum sem eru manninum óeiginlegar ekki ósvipað lýsingarorðinu kafkaískt. Ári fyrir andlát hans valdi The Times Ballard í hóp 50 bestu bresku rithöfunda frá 1945. Hann lést árið 2009 úr ristilkrabbameini.

Ballard var alla tíð mjög framúrstefnulegur, og líkt og með Gray voru viðtökur við skrifum hans misjafnar, en með tímanum hlaut hann meiri viðurkenningu. Framan af skrifaði hann vísindaskáldskap og gaf út mörg smásagnasöfn. Hann komst ekki inn í almenna dreifingu fyrr en með útgáfu sjálfævisögulegrar bókar sinnar Empire of the Sun árið 1984 sem Steven Spielberg kvikmyndaði þremur árum seinna og hlaut afar góðar viðtökur. Ballard var tilnefndur til Booker-verðlaunanna fyrir Empire of the Sun en hlaut þau ekki.

Eitthvert áhugaverðasta verka hans er hins vegar The Atrocity Exhibition (1969) sem er ákaflega póst-módernísk bók samansett úr ótengdnum köflum. Samhliða útgáfu þeirrar bókar var sýnt eins konar 75 klukkustunda vídjólistaverk í Nýlistasafninu (e. Institute of Contemporary Arts) sem hann nefndi The Assassination Weapon og fjallaði um flugmann vetnissprengjuflugvélar. Tólfti kaflinn Crash! varð að skáldsögunni Crash sem kom út 1973 og var kvikmynduð af David Cronenberg árið 1996 og var ákaflega umdeild. Franska heimspekingnum Jean Baudrillard fannst mikið til Crash koma á sínum tíma. Hann taldi bókina frumlega á meðal vísindaskáldsagna að því leytinu til að framtíðin sem þar væri sett fram væri hvorki fjarlæg né fjarstæð. Hann tengdi söguna við eigin kenningar um gerviveröld eftirlíkinga þar sem hugtakið raunveruleiki hefur tapað merkingu sinni.⁶

Fjórtandi kafli The Atrocity Exhibition heitir Why I Want to Fuck Ronald Reagan og var háðsádeila á það sem Ballard sá sem vanheilaga skörun stjórnmála annars vegar og afþreyingarmenningar hins vegar. Tilefnið var það að Ronald Reagan, sem þá var ríkisstjóri Kaliforníu, bauð sig fram sem forsetaframbjóðandi Repúblikanaflokksins gegn Richard Nixon fyrir bandarísku forsetakosningarnar árið 1968. Sá kafli var að einhverju leyti settur fram sem hlutlæg og vísindaleg skýrsla og innihélt m.a. uppskáldaðar rannsóknir á því hversu aðlaðandi áhorfendum þætti Reagan.

Í tveimur af seinni bókum hans Cocaine Nights og Super-Cannes reyndi Ballard fyrir sér á sviði reyfarasagna. Í báðum bókunum fellur það í skaut aðalsöguhetjunnar að leysa morðmál. Í Super-Cannes tekur hann fyrir millistjórnendur stórra alþjóðlegra fyrirtækja sem búa í litlu lokuðu samfélagi skammt frá Frönsku Rivíerunni og stunda það í frítíma sínum að brjóta lög og fá útrás fyrir bældar hvatir. Í einni áhugaverðri túlkun eru bækurnar Super-Cannes og Glamorama eftir Bret Easton Ellis settar saman í hóp með Fight Club eftir Chuck Palahniuk og þær túlkaðar sem ádeilur á hræsnislega og úrelta notkun vestrænna landa á hugtakinu hryðjuverk.⁷ Verk Ballards eru margþætt og flókin sýn einstaks manns á samfélagssáttmálann. Vera má að ekki séu allir sammála honum en ég tel fullvíst að hugmyndir hans eigi fullt erindi til þeirra sem hafa áhyggjur af framtíðinni.⁸

Bæði Gray og Ballard eru bölsýnismenn. Þeir sjá ekki nýja og góða veröld í hyllingum heldur óttast þeir að tæknin sé eins konar Pandórubox, eða m.ö.o. að sjálfseyðingarhvöt mannsins sé sköpunargáfunni yfirsterkari. Margt bendir til þess að sagan gangi í hringi og því er ekki óviturlegt að fara varlega í sakirnar og íhuga vandlega varnaðarorð þeirra.

Þýðing á grein Peter Y. Paiks The Ethics of Scarcity: On John Gray and J. G. Ballard birtist á Hugsandi fimmtudaginn 21. október 2010.