Sirkus Geira Smart

Hver man ekki eftir umræðunni um milljón króna jakkafatakaup frambjóðenda Framsóknarflokksins? Spurt var um valið og verðið — en ekki beint þörfina fyrir hin dýru föt; þörfin virtist gefin. Fötin skapa jú manninn — eða viltu kannski vera púkó? „Nei, ekki ég!“ hljóðaði hjörðin.
En fleira kemur til en tötrafælni eða áðurnefndur ótti við púkalegheit. Hver er raunveruleg ástæða þess að kaupa jakkaföt á verði sem samsvarar mánaðarlaunum margra, þegar tíu sinnum ódýrari jakkaföt hefðu dugað? Eru Boss-jakkaföt og bindi virkilega svona slitsterk? Ef til vill. En hefði þá ekki borgað sig að kaupa tíu sett af hinum og eiga til skiptanna? Líklega vegur þyngst sú dulda merkjasending sem fötin fela í sér; sá sem íklæðist Boss-jakkafötum er ekki annars flokks dilkur — hann er forystusauður.

Og hefði lopaklæddur frambjóðandi í rifnum gallabuxum þótt kjörþokkafullur?

Geiri Smart býr í okkur öllum — og hann er alltaf að.

Þér finnst þú þurfa jakka og tvenna sigtúnsskó

Margir sáu ofsjónum yfir flísinni í auga Framsóknar og hinum „einfalda“ smekk. En hvað með okkar eigin bjálka? Við gefum efnismenningu okkar eigin litlu veraldar sjaldnast mikinn gaum. Við erum Homo consumensis. Þarfavísitalan er ávallt nýuppfærð. Og margir borga og brosa. Af hverju eyddirðu sautján þúsund krónum í gallabuxur úr ósköp venjulegri bómull? Myndirðu kaupa alveg eins gallabuxur í Rúmfatalagernum á tvöþúsundkall? Það yrði kannski vandræðalegt afspurnar. Stjórnar verðið smekknum?

Stjórnar kannski veðrið stílnum, eða á„beauty is pain“ við þig? Hvers vegna kaustu næfurþunna, sérsaumaða jakkann fram yfir hlýju flíspeysuna á djamminu - sem var langflottust í öllum útilegunum í sumar? Varstu þeirrar skoðunar að þú hefðir valið rétt þegar þú ranglaðir kaldur í áttina að leigubílnum um nóttina? Væri kannski ráð að fá „djammveðrið“, ekki „krakkaveðrið“, sem innslag í veðurfréttunum? Krakkar eru hvort sem er látnir klæða sig eftir veðri. Líklega snýst málið þó ekki um fáfræði. Ertu kannski hræddur um komast ekki á séns í lopa eða flís?

Í hvaða föt fórstu í morgun og hvað réði því að þú fórst í þau frekar en einhver önnur? Sastu hugsandi á rúmstokknum og valdir klæðnað í samræmi við veðurspána, verkefni dagsins, eða líklegan smekk þeirra sem þú kæmir til með að hitta? Valdirðu snjáða flíspeysu eða draugfína dragt? Hnépokandi gallabuxur eða stífpressuð jakkaföt?

Að kvöldi dags gengurðu snyrtilega frá leikbúningi dagsins. Forðast að krumpa skyrtuna. Setur skítagallann í poka inn í skáp. Þú upplifir kannski frelsið með tærnar upp í loft í stuttbuxum og bol. Þér finnst þú ekki láta neinn segja þér fyrir verkum. En þú lætur kannski einhvern annan sjá um fataval; kannski mömmu eða makann? Hvað með samfélagið? Velur það kannski fötin fyrir þig?

Þeir ráku féð í réttirnar, í fyrsta og annan flokk

Egill Helgason vildi meira. Í pistli vefsvæði Eyjunnar gagnrýndi hann verðlaunahafa Blaðamannaverðlaunanna fyrir fátæklegan fataburð. Enginn þeirra hefði verið í sparifötunum og bara einn með bindi. Það væri ekki merki um mikla virðingu fyrir verðlaununum.

Og Egill fékk meira. Tveir pistlar á jafn mörgum dögum um efnið - með samtals ríflega fjörtíu athugasemdum misforviða lesenda. Klæðnaður blaðamanna var álitinn hagsmunamál fyrir stéttina í heild sinni. Í seinni pistli sínum vísaði Egill til þess að samfara alþýðulegri klæðaburði háskólaprófessora á fyrri hluta síðustu aldar hafi laun þeirra snarlækkað. Sannarlega váleg tíðindi.

En hvað er til í þessu?

Markar árið 2008 upphaf umræðna um karlfatnað? Árið 1989 var kallað ár kvenfatnaðarins sökum geysivinsælla litgreiningarnámskeiða Heiðars snyrtis, kjaradeilna sokkabuxnaslítandi flugfreyja og fyrirgreiðslu Alþingis til handa Guðrúnar Helgadóttur, þá nýskipaðs þingforseta, vegna kaupa á viðeigandi embættisklæðnaði. Blikur eru á lofti. Kannski er sambærileg umræða um karlafatnað áfangasigur í jafnréttisbaráttu kynjanna?

Nýju fötin keisarans frá Karnabæ og co.

Rannsóknir á starfsviðtölum hafa leitt í ljós að flestir ráðningastjórar taka ákvörðum um ráðningu á fyrstu tíu sekúndunum eftir að umsækjandinn kemur fyrir augu þeirra. Líkamstjáning og klæðnaður eru ráðandi þættir. Í bókum sem fjalla um velgengni og frama er fólki gjarnan ráðlagt að klæða sig ekki í samræmi við það starf sem það gegnir þá stundina, heldur í samræmi við það starf sem það ásælist:

„Hver sem menningin er innan fyrirtækisins skaltu vera snyrtilega til fara. Notaðu bara tvo liti í hvert skipti. Hafðu andstæðurnar miklar til að virka hátt settur. Líttu út eins og leiðtogi.“
Judi James, “You’ve got the look“, People Management, 9/7, 3. apríl 2003, s. 46-7.

En hvernig skyldi leiðtogi líta út? Skyldi leiðin upp á við vera svona auðveld? Ein ferð á ljósastofuna, ný klipping, ný jakkaföt og voilá! Varla. Og þó.

Í samfélögum, þar sem einstaklingar geta færst á milli stétta af eigin rammleik, þykir brýnt að læra siði þess þjóðfélagshóps sem þú vilt tilheyra. Einstaklingur, sem ekki nær að aðlaga sig viðkomandi efnismenningu, er stundum sagður nýríkur - gjarnan í niðrandi tón. Við höfum líka sammannlega þörf til að aðlagast. Hversu stórum hluta samfélagsins við kjósum að aðlagast er okkar ákvörðun. Pönkarar klæðast fötum sem eru öðrum pönkurum að skapi. Sama má segja um miðaldra, karlkyns forstjóra. Eða háskólanema. Föt eru tjáning. Og sá sem ekki þekkir hæfileika þína eða gáfur — og hefur ekki tíma eða áhuga á að kynna sér málið - freistast til að lesa þig eftir því hvernig þú kýst að nota þennan tjáningarmáta. Þetta á því ekki bara við í þau örfáu skipti á ævinni sem þú staulast inn á ráðningaskrifstofu. Hvað ætli standi utan á þér í dag?

Nei — ekki ég (þú)

„Þú verður alltaf að líta út fyrir að hafa sjálfsvirðingu. Ég myndi henda þér öfugum út ef þú mættir á fund klæddur í gallabuxur og bol. Þú getur klætt þig þannig ef þú vinnur við að keyra vörubíl en þú kemur ekki inn í fundarsalinn minn.“
Sir Alan Sugar, Q Magazine apríl 2007, s. 162

Allir hafa þörf fyrir sjálfsvirðingu. Enginn vill verða sér til skammar. Flestir vilja uppskera virðingu annarra. Flestir vilja tilheyra hópi.

Sérðu fyrir þér þingmanninn í spjallþætti í lopapeysu og með glóðarauga? Myndi virðingin fyrir honum minnka eða aukast?

Mætir þú sjálfur í vísindaferðir íklæddur flíspeysu og gallabuxum, jafnvel þó svo að hinir séu í jakkafötum eða dragt? Eða ertu í starfsviðtalsgírnum, því þú vonast eftir vinnu hjá fyrirtækinu að loknu námi, og treystir frekar á ferilskrá í tauformi en pappírsformi? Þú markaðssetur þig.

Hefur þetta eitthvað með sjálfsvirðingu að gera?

Velur þú fötin þín eða gerir samfélagið það fyrir þig?

Og bíðum eftir næstu fragt — í buxnadragt!

Á hverjum degi tökum við svo margar ákvarðanir um útlit okkar en gerum okkur grein fyrir fæstum þeirra. Við sendum sífellt skilaboð frá okkur, ýmist um skoðanir okkar eða stöðu. Með að velja Rokklandsbolinn segirðu „Ég hlusta á Rás 2 og mér finnst Óli Palli töff.“ Út frá trosnuðu lopapeysunni og bolnum með myndinni af Steingrími J. má leiða líkur að því hvar þú stendur í pólitík.

Klæði og skæði eru fyrst og síðast tjáning. Við sendum skilaboð og bíðum svörunar. Við leitum eftir jákvæðum augngotum sem dást að fötunum eða líkamspörtunum sem þau hylja. Framboðið af sjálfum okkur er stöðugt. Jafnvel meira en eftirspurnin.