Sjálfsmynd íslensku þjóðarinnar á umbrotatímum - fyrri hluti

Flestir kannast við hve bráðskemmtilegt og að mörgu leyti nauðsynlegt það er að skilgreina sjálfan sig. Að skilgreina hvað manni finnist um eitt eða annað, hvernig manneskja maður vilji vera, hvernig maður vilji gera hlutina og svo framvegis og framvegis. Eitt það fyrsta sem kemur eflaust upp í hugann þegar einhver spyr okkur hver við erum er þjóðerni okkar.

Ýmsar vangaveltur hafa verið í kringum þjóðarhugtakið og hvað það þýði að tilheyra ákveðinni þjóð. Sumir telja þjóðríki nauðsynlega tengd menningu og tungu ákveðins samfélags, aðrir telja þjóð vera sprottna af sameiginlegri ákvörðun hóps manna, óháð því hvað sameinar þann hóp, sem raunar endurskoðar þá ákvörðun á hverjum degi.

Íslendingar hafa þurft að endurskoða allverulega sjálfsmynd sína sem þjóð eftir hið mikla efnahagshrun sem við fengum á okkur á haustmánuðum síðasta árs. Hér verður fjallað um sjálfsmynd hinnar íslensku þjóðar fyrir og eftir þennan mikla skell og hvaða tækifæri geta búið í því að þurfa að takast á við þá endurskoðun sem slíkur skellur hefur í för með sér. Í fyrri hluta greinarinnar verður sjálfsmynd þjóðarinnar fyrir hrun tekin fyrir og hugleiðingar ýmissa manna eftir skellinn um hvernig sjálfsmynd okkar var. Í seinni hlutanum verður svo fjallað um hugmyndir manna um breytt samfélag og ný tækifæri í kjölfar hrunsins.

Umbrotatímar

Fæðingarstaður hverrar manneskju skilgreinir hana að mörgu leyti og þá sjálfsmynd sem hver og einn mótar fyrir sig í gegnum lífstíðina. Uppvaxtarsamfélagið gerir mann á margan hátt að því sem maður er sem og landshættir, til að mynda að venjast sjónum eða snjónum. Á þeim grundvelli hefur mannfélagið hér á jörðinni aðgreint samfélög á grundvelli menningar, tungu eða landsvæðis. Í dag búum við við tiltölulega skýr afmörkuð ríki í heiminum sem flest hver hafa eða eiga að hafa eina þjóð innanborðs.

Þjóðerni okkar er mikilvægt í sjálfsmyndarsköpun okkar, við erum stolt af ákveðnum þáttum í menningu okkar og tungu. Fólk af sama þjóðerni hefur þannig svipaða sjálfsmynd hvað varðar einmitt þetta þjóðerni. Því er með réttu hægt að tala um sjálfsmynd þjóðar líkt og sjálfsmynd einstaklings.

Það er ljóst að íslenska þjóðin berst við sjálfsmyndar- og ímyndarkreppu þessa dagana í kjölfar þeirrar efnahagslegu kreppu sem myndaðist hér á landi á undraskömmum tíma á haustmánuðum síðasta árs þegar sett voru neyðarlög og þrír stærstu bankar landsins teknir yfir af ríkinu. Allir höfðu búist við efnahagslægð og fyrir fallið var þegar farið að tala um kreppu þótt raunin hefði verið sú að allir lifðu enn í allsnægtum og lán voru tekin sem aldrei fyrr. Áfalli sem þessu fylgir eðlilega endurskoðun á fyrri gildum og sjónarmiðum, flestir spyrja sig hvað fór úrskeiðis.

Sjálfsmynd íslensku þjóðarinnar var og er auðvitað margbreytileg á sama hátt og sjálfsmynd hvers einstaklings er ekki ein og óbreytanleg. En það sem hefur í gegnum tíðina einkennt sjálfsmynd íslensku þjóðarinnar er eflaust að hún sé sterk; Íslendingar eru miklir Íslendingar ef svo má að orði komast. Við virðumst að mörgu leyti skilgreina okkur meira út frá landsvæði og umhverfi miðað við aðrar þjóðir. Sú hugsun sem kemur fram í mörgum ljóðum Bjarna Thorarensen að harðbýlt land búi harðgert fólk er sterk í Íslendingum. Við aðhyllumst oft á tíðum sterkan darwinisma í því að við séum afsprengi þeirra manna og kvenna sem best var fært að lifa á þessu hrjóstruga landi. Í bland við þetta erum við afkomendur víkinga sem sagan hefur gert að ofurmennum að líkamlegum krafti sem gátu einnig ort stórmerkan skáldskap í formi Íslendingasagnanna.

Eins og áður hefur komið fram er kannski ekki skrýtið að við séum svo meðvituð um þjóðerni okkar, ekki aðeins þurftum við að komast undan yfirráðum annarrar þjóðar heldur einnig gera umheiminum á einhvern hátt grein fyrir því að við værum yfirhöfuð til. Íris Ellenberger benti á í fyrirlestri sínum Sviðin ættjörð útrásarvíkinga? Um ímynd, útrás og álitshnekki á Hugvísindaþingi Háskóla Íslands á dögunum að Íslendingum hafi verið umhugað um það í gegnum tíðina að aðrar þjóðir sæju þá sem vestræna þjóð, að við tilheyrðum ekki náttúruþjóðum í restinni af heiminum heldur værum talin siðmenntuð þjóð.¹

Þótt Íslendingum hafi lengi framan af ekki þótt mikið til alþjóðasamfélagsins koma og þótt mikil vitleysa að taka þátt í ýmsum verkefnum innan þess þá hafa þeir þó ekki viljað vera einn af „lúðunum í bekknum“ og þá sérstaklega ekki varðandi alþjóðaviðskipti. Þeir vildu heldur komast í „svölu klíkuna“. Ef haldið væri áfram með þessa líkingu virðist sem íslenska þjóðin hafi viljað verða „kúlaðasti krakkinn“ í bekknum þótt hún væri agnarsmá og virðist hafa talið sig geta það á grundvelli efnahagslegs ríkidæmis og viðskiptarsnilldar útrásarvíkinga.

Líklegast tóku allir Íslendingar þátt í „efnahagsundrinu Ísland“ og flestir trúðu á það. Reyndar stóðu frekar fáir einstaklingar að baki undrinu en gagnrýnin á þá var sama sem engin enda naut fólk góðs af því, flestir höfðu meiri peninga á milli handanna en áður og það var viðurkennt í samfélaginu að taka himinhá lán. Okkur fannst gaman að hitta fyrir útlendinga (og þá sérstaklega Dani) sem heyrt höfðu um efnahagsundrið á Íslandi og töluðu um að Íslendingar væru að kaupa allan heiminn. Flest okkar tóku þannig þátt í að búa til þessa mynd af okkur sem þjóð og jafnvel þótt einhverjum okkar þætti ekkert svo mikið til efnahagslegra gæða koma vorum við þess viss að Ísland hefði alið af sér svo dugmikið fólk að það væri ekkert skrýtið við að við keyptum upp heiminn fyrir auðmagn sem enginn vissi hvaðan kom.

Nú þegar litið er tilbaka benda margir á að áherslan á efnahagssviðið hafi verið of mikil í samfélaginu á kostnað stjórnmálasviðsins og hins andlega sviðs. Páll Skúlason heimspekingur hélt fram í ávarpi sínu Lífsgildi þjóðar á jóladag síðasta í Ríkisútvarpinu að gott væri að líta svo á að samfélagið skiptist í þessi þrenn svið.² Biskup Íslands Karl Sigurbjörnsson lýsti þessu ójafnvægi í samfélaginu svo í nýárspredikun sinni:

Ísland hefur verið á forsíðum virtustu dagblaða heimsins og því haldið fram að þjóðin hafi farið á neyslufyllerí. Nú gjöldum við dýru verði græðgi og hroka undangenginna ára og berum þyngri skuldaklafa en nokkur önnur þjóð er bundin … Öllu virtist vikið til hliðar nema nauðsynjum fjármagnsins, fátt virtist álitið heilagt nema rétturinn að græða.³

Margar greinar, ávörp og fyrirlestrar hafa verið rituð og flutt síðustu mánuði sem tjá sömu hugsanir. Hugmyndir okkar um heiminn og okkur sjálf gerðu það að verkum að svo fór sem fór. En hvað er þá til bragðs að taka? Kristín Ingólfsdóttir, rektor Háskóla Íslands, tók svo til orða við útskrift kandídata rétt eftir bankahrunið í október:

Það fylgir kreppunni ákveðin hætta. Það getur kreppt svo að í þjóðarsálinni að við hneigjumst til einangrunar, tortryggni og innilokunar.⁴

Hvað mun þessi kreppa gera sjálfsmynd Íslendinga sem þjóðar? Munum við sleikja upp stóru, svölu krakkanna í bekknum sem aldrei fyrr, leysast upp sem þjóð, hneigjast til einangrunar eða eitthvað allt annað? Margir hafa spáð fyrir um framhaldið síðustu mánuði. Í næsta hluta greinarinnar verða tekin nokkur dæmi um það.