Sjálfsmynd íslensku þjóðarinnar á umbrotatímum - síðari hluti

Í fyrri hluta greinarinnar var spurt hvað núverandi efnahagsástand muni gera þjóðernissjálfsmynd Íslendinga. Til að svara þeirri spurningu er vert að skoða hver sé tenging sjálfsímyndar þjóðarinnar og ímyndar þjóðarinnar út á við. Hefur efnahagshrunið haft alvarlegar afleiðingar fyrir ímynd Íslands út á við og getur sú ímyndarkrísa haft áhrif á sjálfsmynd Íslendinga sem þjóðar? Íris Ellenberger bendir á í fyrrnefndum fyrirlestri að ímynd Íslands hafi verið meira og minna söm síðustu tvær, þrjár aldir og sú mynd hafi ekkert verulega breyst þótt við höfum áður lent í ímyndarkrísum. Íslendingar teljist nú bæði náttúrubörn og nútímaleg tækniþjóð og svo hefði ímyndin verið um langa hríð.¹ Í stað þess að halda Íslendinga hafa haft of stórt viðskiptaego þá líti mörg lönd (ef þau á annað borð vita af Íslandi) svo á að Ísland hafi orðið einna verst úr kreppunni sem hafi haft áhrif á alla. Íris bendir á að þessi kreppa sé líklegast að hafa mun meiri áhrif á sjálfsímynd okkar heldur en þá ímynd sem við höfum út á við.²

En hvað gerir þjóð með brostna sjálfsmynd? Hún hlýtur að endurskoða þau gildi sem ollu áfallinu. Ef litið er yfir það sem skrifað hefur verið í kjölfar efnahagshrunsins má sjá fremur skýrar línur sem lýsa má best í tveimur orðum: breytt gildismat. Hugsanagangur okkar fyrir kreppu gekk ekki upp og við erum að súpa seyðið af því núna. Við þurfum að læra af mistökum okkar til þess að leikurinn verði ekki endurtekinn í framtíðinni. Til þess þurfi nýja hugsun sem byggist á gömlum og góðum gildum en þó í nútímasamfélagi.

Kristín Ingólfsdóttir sagði í fyrrnefndri ræðu sinni að á tímum þar sem við gætum hneigst til innilokunar væri mikilvægt að í háskólanum væri unnið fjölbreytt starf, þar á meðal til að byggja upp sjálfsöryggi okkar, en að „stuðla á sama tíma að því að við skiljum stöðu okkar í samhengi við aðrar þjóðir“.³ Steingrímur J. Sigfússon núverandi fjármálaráðherra og formaður Vinstrihreyfingarinnar-græns framboðs, hefur hamrað á dauða nýfrjálshyggjunnar við skipbrotið í október og mikilvægi nýrra gilda við að skapa „hið nýja Ísland“. Það hugtak hefur verið mjög áberandi í umræðunni, raunar hefur verið mjög vinsælt að setja lýsingarorðið „nýtt“ fyrir framan öll möguleg nöfn. Um „nýja Ísland“ segir Steingrímur:

Hið nýja Ísland sem við reisum, verður opið og lýðræðislegt, samábyrgt norrænt velferðarsamfélag í anda þess allra besta sem við þekkjum úr þeirri átt.⁴

Lýðræði hefur einmitt verið eitt af lykilhugtökunum í umræðunni um „nýja Ísland“. Ekki aðeins að hér sé sterkt lýðræði í stjórnmálum heldur að allt samfélagið einkennist af lýðræðislegum vinnubrögðum, að það verði ekki við lýði að meginákvarðanir um velferð þjóðarinnar séu teknar í „reykfylltum bakherbergjum“. Geir H. Haarde fyrrum forsætisráðherra, einn af þeim sem hlýtur að teljast hafa lagt grunninn að þeirri efnahagsbólu sem sprakk, tók í svipaðan streng í síðasta áramótaávarpi sínu þegar hann talar um meira raunsæi í efnahagslífinu en tíðkast hefur. Þessi orð eru ágætis dæmi um það:

Í þriðja lagi þurfum við að temja okkur nýtt hugarfar í atvinnulífinu. Ævintýramennska og óhóf eiga að heyra sögunni til. Forystumenn í atvinnulífi verða að finna meira til ábyrgðar sinnar í samfélaginu. Frelsi fylgir ábyrgð.⁵

Þannig er meginlínan í orðum þessara tveggja stjórnmálaleiðtoga ekkert ósvipuð þrátt fyrir að þeir komi úr sitthvorum væng stjórnmálanna. Á Íslandi á að rísa úr öskustónni samfélag upplýsingar og lýðræðis þar sem ekki er við lýði að efnahagssviðið sé stjórnlaust og laust við alla tengingu við siðferði. Hin þrjú svið samfélagsins sem Páll Skúlason nefnir eiga að vinna saman að því að stuðla að stöðugu samfélagi. Páll bendir á í útvarpslestri sínum að við sem einstaklingar „bindum sjálfsvitund okkar við hlutverkin sem við leikum eða okkur er ætlað að leika í félagslegum kerfum þjóðfélagsins.“⁶ Hann telur þann gjörning bjóða upp á óraunsæi, rangt mat á heiminum, eignir og virðing í samfélaginu fara að skipta of miklu máli og við gerum okkur ekki grein fyrir því að þessi virðing sem og samfélagið sjálft er tilbúningur okkar sjálfra. Þetta telur Páll hafa verið áberandi í því samfélagi sem leiddi til efnahagshrunsins. Að vera sjálfstæð þjóð er samkvæmt Páli að geta leyst deiluefni á vitrænan hátt með rökræðu: „geta okkar til að taka á sameiginlegum málum með almannaheill að leiðarljósi.“⁷

Þegar öllu er á botninn hvolft er alls ekki skrýtið að sjálfsímynd þjóðar bíði hnekki og breytist í kjölfar slíkra efnahagshamfara. Raunar liggur það í augum uppi að gildismatið verði annað, spurningin er hins vegar hvort við getum ekki nýtt þennan atburð, þennan vendipunkt til þess að skapa algerlega nýjan hugsanahátt. Á vefritinu Nei. birtist þýðing Björns Þorsteinssonar heimspekings á grein eftir heimspekinginn Giorgio Agamben frá árinu 1995 sem nefnist Við flóttamenn.⁸ Þar er fjallað um aðra nálgun á þjóðríkið vegna þeirra breytinga sem orðið hafa á því síðustu áratugi. Í þessari grein kemur fram merk hugmynd, staða flóttamannsins í dag sýnir okkur vel hve mjög við tengjum mannréttindi við að vera með ríkisfang, að tilheyra þjóð. Þeir sem eigi hafa ríkisfang eða hafna sínu eigin hafa lítil réttindi í alþjóðasamfélaginu og geta lítið hreyft sig um nema í þeim flóttamannabúðum sem þeir hafa verið settir í. Þannig er í raun ekki rétt að tala um mannréttindi í þessu kerfi sem við höfum skapað því þar er maðurinn réttlítill tilheyri hann engu þjóðríki. Réttast væri að tala um þjóðþegnaréttindi.

Því væri kannski ágætt að nýta tækifærið, fyrst við erum byrjuð að hugsa okkar gang til þess að staldra aðeins við og gera okkur grein fyrir því að fyrst og fremst erum við hreinlega manneskjur, síðan einstaklingar af einhverri þjóð, en gera okkur á sama tíma grein fyrir því að sú þjóð og allt það alþjóðakerfi er hugmynd sem við sjálf bjuggum til og hefði getað orðið með allt öðrum hætti, margar litlar þjóðir á Íslandi, engin þjóð í heiminum, ein alheimsþjóð, við undir yfirráðum geimvera eða hvað sem er.