Sjálfsvíg í sögulegu ljósi — III. hluti

Í þessum hluta greinarinnar og þeim næsta mun ég gera grein fyrir helstu niðurstöðum sem rannsóknir mínar á frásögnum af sjálfsvígum í Annálunum 1400-1800 hafa leitt af sér. Niðurstöðurnar verða (hér og í IV. hluta) reifaðar út frá tvennum forsendum. Annars vegar út frá öllum tilvikum sem segja frá sjálfsvígum, óháð því að frá sumum sjálfsvígum er sagt í fleiri en einum annál. Hins vegar út frá raunfjölda tilvika þar sem hvert sjálfsvíg er aðeins talið einu sinni. Ekki létust allir sem í úrtakinu eru enda sjálfsvígstilraunir teknar með (en þau tilvik voru fá). Sama máli gegnir um fáeina einstaklinga sem vafi leikur á að hafi stytt sér aldur. Samtals eru þetta þrettán tilvik.

Alls eru 266 sjálfsvíg (eða sjálfsvígstilraunir) skráð í annálunum. Aðeins sex annálar, af þeim 36 sem prentaðir eru í sex bindum Annála 1400-1800, nefna ekki sjálfsvíg. Í hinum 30 annálunum er getið a.m.k. eins sjálfsvígs en þó er algengast að sagt sé frá nokkrum (ca. sex til tólf) tilvikum. Sumir annálaritarar voru áberandi duglegri við að skrá sjálfsvíg en aðrir. Flest eru tilgreind í Fitjaannál, alls 29, í Setbergsannál eru skráð 25 sjálfsvíg og í Grímsstaðaannál 23. Geta verður þess að annálarnir eru ærið misjafnir, bæði að lengd og uppbyggingu. Fimm þeirra sex annála sem ekki geta sjálfsvíga eiga það sameiginlegt að vera stuttir.

Elsta skrásetta sjálfsvígið í annálunum er frá árinu 1586. Það er hið eina sem getið eru um frá 16. öld (sagt er frá því í þremur annálum) en ekki er getið um neitt sjálfsvíg frá 15. öld. Enginn hinna prentuðu annála geymir því frásögn af sjálfsvígi sem átti sér stað fyrir siðaskiptin árið 1550, þó svo að nokkrir annálar teygi tímaás sinn aftur á 15. öld. Þar sem þau sjálfsvíg sem annálarnir greina frá eru nær öll frá 17. og 18. öld mun umfjöllun mín snúast alfarið þær aldir.

Þau 266 tilvik sjálfsvíga sem frá er greint í annálunum skiptast þannig á aldir að ekkert tilvik er frá 15. öld og aðeins þrjú frá 16. öld. 118 tilvik um sjálfsvíg á 17. öld eru tilgreind og 145 um sjálfsvíg á 18. öld. Af þessum tilvikum er sagt frá 191 sjálfsvígi karla og 73 sjálfsvígum kvenna. Í tvö skipti er kyn þess sem stytti sér aldur ekki tilgreint. Hlutfallið milli kynjanna er því 2,6 karlar á móti hverri einni konu.

Nöfn sjálfsvegenda koma fram í alls 82 tilvikum. 25 tilvikum á 17 öld og 57 tilvikum á 18. öld. Í 61 tilviki (19 á 17. öld og 42 á 18. öld) er fullt nafn tilgreint en í 18 tilvikum (6 á 17. öld og 12 á 18. öld) er aðeins skírnarnafn tilgreint. Í þremur tilvikum eru aðeins tilgreind eftirnöfn sjálfsvegenda, sem voru allt erlendir karlmenn sem styttu sér aldur hér á landi.

Eins og sést af töflunni er áberandi algengast, þegar nöfn sjálfsvegenda eru tilgreind á annað borð, að þá komi fram fullt nafn viðkomandi einstaklings. Þetta á við um 2/3 tilvika. Hlutfall milli karla og kvenna er svipað milli aldanna og ekki er að sjá að konur hafi síður fengið fullt nafn skráð en karlar, þ.e.a.s. þær sem á annað borð voru skráðar undir nafni. Minni rækt hefur þó greinilega verið lögð við að tilgreina nöfn kvenna. Af 82 nafngreindum einstaklingum eru aðeins 18 konur.

Alls er minnst á ástæður sjálfsvíga í 20 tilvikum frá 17. öld og í 51 tilviki frá 18. öld. Það færist í aukanna eftir því sem líður á 18. öldina að ástæður sjálfsvíga séu tilgreindar í annálum. Í töflunni hér að neðan eru uppgefnar ástæður flokkaðar.

Einhverskonar geðveiki er langsamlega algengasta ástæðan sem annálaritarar gefa fyrir sjálfsvígum fólks. Helmingur sjálfsvíga á 18. öld, sem tilgreind er ástæða fyrir, eru sögð hafa orðið vegna geðveiki sjálfsvegandans. Hafa verður í huga að hér er um að ræða skrásett sjálfsvíg og því bera að geta þess að innan tölunnar 25, í töflunni hér að ofan, er sjálfsvíg Nikulásar Magnússonar sýslumanns, sem drekkti sér á Þingvöllum árið 1742, tilgreint fjórum sinnum og tvö önnur sjálfsvíg tvívegis. Hér er því um að ræða alls 20 sjálfsvíg. Það breytir ekki því að þessi flokkur er langstærstur eftir sem áður.

Athyglisverður er munurinn á flokkunum „Geðveiki“ og „Vond freistni“ milli aldanna tveggja. Leiða má líkur að því að þau sjálfsvíg sem skrifuð voru á reikning vondrar freistni hafi í raun verið vegna geðsjúkdóma. Skrattinn og árar hans hafi hins vegar verið trúverðugir blórabögglar á öld galdraofsóknanna. Það vekur líka athygli að enginn skuli vera nefndur til sögunnar á 17. öld sem hafi fyrirfarið sér vegna fátæktar sinnar eða annarra báginda. Átta sinnum er þetta tilgreind ástæða á 18. öld, þar af eru tvö tilvik tvítekin. Að tilgreind ástæða fyrir sjálfsvígi sé missir eða sorg telur álíka mörg tilvik á hvorri öld. Ein tvítekning er á 18. öldinni. Missirinn/sorgin er ekki alltaf vegna ástvina, t.d. fyrirfóru tveir menn á 18. öld sér eftir að hafa misst bústofn sinn að miklu eða öllu leyti.

„Skömm/refsing“ er enn meira afgerandi skýringarflokkur á 17. öld en geðveikin er á 18. öld. En hér er ekki allt sem sýnist. Bak við þessi 12 tilvik eru aðeins sex sjálfsvíg. Eitt þeirra er tilgreint í sjö annálum! Tvö tilvik sem falla undir þennan flokk á 18. öld eru tvítekin. Jafnan var sú skömm sem rak menn til að fyrirfara sér tilkomin vegna nýyfirstaðinnar eða yfirvofandi refsingar. Þeir sem fyrirfóru sér eftir að hafa orðið fyrir ámæli vegna þjófnaðar lenda í þennan flokk.

Undir flokkinn „Annað“ eru sett tilvik sem ekki pössuð neinum hinna flokkanna. Hér eru skrásett sjálfsvíg sem kona framdi, að sögn annála (er tvítekið), vegna ásóknar látins eiginmanns. Í öðru tilviki er maður sagður hafa synt á haf út og treyst á að galdrablöð í vasa hans myndu vernda hann. Þriðja tilvikið getur deilu manna á milli sem ástæðu sjálfsvígs (tvítekið). Að síðustu er svo eitt dæmi þar sem sérstaklega er tilgreint að ástæða sjálfsvígsins sé óljós.

Konur eru þriðjungur þeirra sjálfsvegenda sem ástæða er tilgreind fyrir sjálfsvígi hjá. Alls eru konur 23 af 71 sjálfsveganda (6 konur á 17. öld og 17 á 18. öld). Tilgreindum ástæðum sjálfsvíga þeirra má skipta því sem næst í tvennt milli geðveiki og skammar (vegna þjófnaða). Ekki er hægt að meta með neinni vissu hverjar af tilgreindum ástæðum eru settar fram samkvæmt heimildum eða vitnisburði og hverjar er tilkomnar vegna ályktana/getgátna annálaritara. Hvað sem því líður er ekki hægt að horfa framhjá þeirri afgerandi niðurstöðu sem hér kemur fram. Hún er sú að geðveiki var (með réttu eð röngu) kennt um áberandi stærstan hluta sjálfsvíga sem ástæða er tilgreind fyrir.