Staður á milli vita

Í vetur sem leið tók ég þátt í lítilli málstofu við fornleifafræðideild Háskólans í Tromsø þar sem tveir norskir fræðimenn, fornleifafræðingarnir Bjørnar Olsen og Hein Bjerk, kynntu sameiginlegt rannsóknarverkefni sitt: Pyramidens arkeologi — trekk fra biografien til en russisk gruveby på Svalbard. Málstofan var stutt, þótt hún drægist auðvitað á langinn eins og jafnan er hætt við, en hún fangaði mig engu að síður gjörsamlega og að henni lokinni sat ég eftir með hugann fullan af hugmyndum, spurningum og tengingum. Mig langar hér, í stuttu máli, að kynna þetta verkefni — ævisögu Pýramídans — og þær spurningar sem Olsen og Bjerk velta fyrir sér, en jafnframt að hugleiða hvort þessar vangaveltur eigi ekki fullt erindi við okkur, íslenska fornleifafræðinga og aðra menningarsöguvita.

Pýramídinn (??) er yfirgefinn kolanámubær í Billefjord á Svalbarða, tæplega 200 km suður af höfuðstaðnum Longyearbyen. Bærinn var stofnaður af Svíum árið 1910 en var seldur sovéska ríkisfyrirtækinu Trust Artikuglo sautján árum síðar. Næstu sjötíu árin var bærinn eins og hver annar sovétskur verkamannabær, eða allt þar til hann var yfirgefinn í skyndi af manni og mús árið 1998. Þegar best lét státaði bærinn af um eða yfir 1000 íbúum, aðallega námuverkamönnum á tímabundnum samningum en einnig yfirmönnum eða öðrum hátt skrifuðum embættismönnum og (a.m.k. um tíma) eiginkonum þeirra og börnum.

Þegar Pýramídinn var yfirgefinn árið 1998 var nánast allt skilið eftir — líkt og menn hefðu einfaldlega staðið upp frá borðum en skilið uppvaskið eftir til morguns. Pottablóm og kryddjurtir standa skrælnuð í gluggunum, hálftómar flöskur safna botnfalli á borðum, bækur rykfalla í hillum, og boltar liggja hreyfingarlausir á gólfi íþróttahússins eins og þeim hafi síðast verið skotið í mark í gær. Pýramídinn er sannkallaður draugabær — hann hefur á að skipa öllu sem bæjum ber, nema að íbúana vantar.

Olsen og Bjerk dvöldu ásamt ljósmyndara í Pýramídanum í vikutíma síðastliðið sumar og kynntu á fyrrnefndri málstofu afrakstur þeirrar dvalar í máli og myndum. Nálgun þeirra er af samtíðarfornleifafræðilegum toga og kennilega grundvölluð m.a. í hugmyndum “symmetrískrar fornleifafræði“. Kynning þeirra á efninu var engu að síður mjög yfirgripsmikil og kom víða við enda virðast möguleikar á rannsóknarspurningum og vinklum nánast óendanlegir í þessu samhengi. Það sem mér þótti þó hvað áhugaverðast var þó umfjöllun þeirra um bíógrafíu bæjarins og samtvinnun hennar við spurningar um “myndun“ fornleifa og menningararfs og skilgreiningar, ímyndir og framsetningar okkar á þessum arfi.

Við, vestrænir nútímamenn, erum flest með flokkunaráráttu — eða hreinsunarmaníu eins og Bruno Latour myndi kannski kalla það. Samfélag manna greinum við frá náttúrunni; menn frá hlutum; efni frá anda; nútíð frá fortíð; líf frá dauða; konur frá körlum; okkur frá hinum o.s.frv. Allt hefur sinn rétta stað og tilvera okkar í efnisheiminum einkennist af því að viðhalda því kerfi — ruslið fer í tunnuna og hverfur okkur sjónum. Þessi árátta okkar er kannski einna greinilegust innan fornleifafræði- og menningarsögugeirans, þar sem flækjur liðins tíma eru greiddar í sundur, mældar, og flokkaðar og hverjum hlut komið fyrir þar sem hann á heima. Steinn er greindur frá bronsi og brons frá járni, eldhús frá skála, smiðja frá útihúsi o.s.frv. Allt er hreinsað og pússað og komið fyrir í auðmeltanlegu, línulegu kerfi bakvið fægt gler. Í daglegri umgengni okkar við efnisheiminn er því lítil áskorun fólgin. Á meðan hlutirnir eru “eins og þeir eiga að vera“ leiðum við hugann sjaldan að þeim. En líktog Bjerk og Olsen bentu á, og sýndu svo vel með stórkostlegum ljósmyndum, er raunin hins vegar önnur þegar komið er inn í yfirgefinn bæ — skyndilega verður efnisheimurinn svo augljós, áþrengjandi, þrúgandi og á ákveðinn hátt ógnvekjandi.

Þetta gerist ekki síst vegna þess að við þessar aðstæður fær efnisheimurinn frjálsar hendur og ferli eins og niðurrif, grotnun og eyðilegging fá að vinna óáreitt. Fyrr en varir er reiðan orðin að óreiðu þar sem öllu ægir saman. Hlutir falla og blandast saman, vefjast og hlykkjast hver um annan og sameinast í annarlega og illskilgreinanlega blendinga (hybrids); þak og veggir blandast gólfi, gleri, málningu og veggfóðri, og innviðir bygginga, pípur, lagnir og stoðir bera sig framaní okkur. Á sama tíma ryður náttúran sér leið inn í byggingarnar, sem áður voru skýrt aðgreindar frá henni. Vatn seytlar um op og sprungur, gras grær á þaki og mosi á veggjum og gólfi. Fuglar koma sér fyrir í gluggakistum og þakbitum, flugur í gluggum og mýs í veggjum. Úr verður einn hrærigrautur sem brýtur algerlega í bága við hið hefðbundna kerfi og mörkin milli aðgreindra flokka eins og náttúru og menningar verða fljótandi og óljós.

Þær myndir sem við höfum yfirleitt í huga þegar talað er um fornleifar eða efnislegan menningararf eru ekki síður en annað undir áhrifum hreinsunarmaníunnar. Við flest sjáum ekki fyrir okkur bæ eins og Pýramídann, yfirgefnar loðnubræðslur, eyðibýli eða síldarvinnslur að hruni komnar. Menningarmin er ávöl og grasi gróin bunga eða mosavaxin hleðsla útí túni. Hún er líkt og steinrunnin, steríl og lokuð, og ógnar okkur ekki lengur með því að brjóta í bága við nútímalega (modern) hugsun okkar. Hún er ekki lengur í annarlegu og illskilgreinanlegu ástandi á milli vita — heldur slétt, strokin og lyktarlaus fortíð án rusls eða niðurníðslu sem sker í auga.

Í dag er Pýramídinn andstæða þessarar rómantísku og öguðu ímyndar og um leið er þessi bær ekki lengur fulltrúi mannlegs samfélags. Hann er hvorki né; ekki fortíð, ekki nútíð; ekki samfélag, ekki náttúra; ekki lifandi, ekki dauður. Eða væri kannski nær að segja að Pýramídinn sé “bæði og“? Kannski það. Kannski er það einmitt í bæ eins og Pýramídanum að við getum gert okkur grein fyrir því að það eru í rauninni engin skýr mörk á milli þessara andstæðupara sem öllu ráða í hugum okkar. Að þau eru í rauninni afkvæmi módernismans, okkar eigin tilbúningur, og í raun ekki annað en einskonar afstæðir viðmiðunarpunktar, líkt og austur og vestur, til þess gerðir að skilja allt það sem gerist á sviðinu á milli þeirra.

Ég held það verði áhugavert að fylgjast með Píramídanum um ókomna framtíð og sjá hvernig náttúran vinnur smám saman á honum, vinnur landið aftur og umbreytir því í … tja, kannski steinrunnar og sterílar bungur sem falla okkur betur í geð. En spurningin er þá hvenær hættir staður að vera beinlínis ógeðslegur og fráhrindandi, og verður í staðinn að fortíð — okkar fortíð?