Stafræn skjöl og sagnfræði — Hvenær getum við talað um stafræna heimild sem upprunalega?

Spurningin sem lögð er til grundvallar þessari grein er bæði flókin og yfirgripsmikil. Hér er enda ekki ætlunin að svara henni í eitt skipti fyrir öll heldur að velta upp nokkrum áhugaverðum flötum þessarar umræðu.

Ólíkar starfsstéttir skilja hugtakið „upprunalegur“ á mismunandi máta og lýsa því þar af leiðandi á ólíkan hátt. Skjalaverðir myndu í skráningu leggja áherslu á að undirstrika þá þætti skjals sem heimildargildi þess fyrir tiltekið safn liggur í á meðan að bókasafnsfræðingar myndu lýsa innihaldi þess almennt, með það í huga að þau not sem hafa má af tilteknu skjali munu breytast eftir því sem árin líða. Í augum fræðimanna fer það hvað telst kjarni heimildar ekki síst eftir því í hverju notagildi hennar felst: á hún að sanna að tilteknir atburðir hafi gerst eða er um að ræða upplýsingar sem hægt er að nota til að setja upp ákveðnar aðstæður í tilraunastofu. Þannig eru leiðirnar til að tryggja það að hægt sé að bera kennsl á heimild og staðfesta upprunaleika hennar jafnmargar og mögulegir notkunarmátar hennar.

Mörk efnis og miðlunar?

Hvaða hlutar stafrænnar heimildar tilheyra kjarna hennar og hverjir miðlunarmátanum? Þegar við fáumst við hefðbundnar heimildir á borð við segulbandsupptöku af viðtali eða texta vélritaðan á pappír tökum við samstundis eftir því ef tekið hefur verið yfir hluta af upptökunni eða strikað yfir stöku setningar. Hvort krotað hafi verið á spássíurnar. Miðillinn er þannig samofinn innihaldinu. Þessi eining tilheyrir hinsvegar ekki hinni stafrænu nátttúru. Engin leið er hinsvegar til þess að sjá það af lestri rafræns skjals hvort átt hafi verið við innihald þess eða ekki, hvort texti tekinn úr tölvupósti hafi verið klipptur til. Í hinum stafræna heimi er svarið við þessu hið svokallaða metadata: texti sem hengdur er við rafræn skjöl og inniheldur ýmsar upplýsingar um eðli þeirra og tilurð. Þessar innihaldslýsingar framkalla auðvitað enn frekari spurningar um varðveislumáta og hvernig skuli tryggja að upplýsingarnar haldist læsilegar.

David Levy, sérfræðingur í stafrænum bókasöfnum, skilgreindi afritun stafrænna gagna sem framleiðsluferli, þar sem líkja mætti hinu stafræna skjali við prentplötur. Í stafrænum heimi eru ekki til nein einstök skjöl, ekki nema mistök verði við afritun þeirra. Hin stafræna heimild er ekki til sem áþreifanlegur hlutur, heldur aðeins sem safn upplýsinga um það hvernig skuli kalla heimildina fram¹. Clifford Lynch, doktor í tölvunarfræði, útskýrir einmitt muninn á stafrænum og hefðbundnum heimildum á þann einfalda máta að að afhendi einn maður öðrum segulbandsspólu þá hafi spólan óhjákvæmilega skipt um hendur. Það að stafræn hljóðskrá sé send manna á milli í tölvupósti þýðir hinsvegar að nú hafi báðir aðilar eintak af henni².

Ein eða fleiri frummynd?

Uppruni heimildar er afar mikilvægt atriði í huga skjalavarða, í raun mikilvægara en sannleiksgildi hennar. Skjalasöfn geyma upplýsingar sem miða að því að sanna hvaðan heimildir eru upprunnar, hverjir hafi haft þær undir höndum og í hvaða röð. Hlutverk skjalasafnanna eru að varðveita upplýsingar á öruggum stað, að þar sé hægt að ganga að upplýsingum vísum í trausti þess að ekki hafi verið átt við þær. Munu skjalasöfn halda áfram að gegna hlutverki þessa þriðja aðila á tímum stafrænna heimilda? Margir spá því reyndar að ný tækni muni leysa skjalasöfnin af hólmi: stimplun tímasetningar, dulkóðun, rafrænar undirskriftir og vatnsmerki. Flestar þessar aðferða reiða sig þó að einhverju leyti á tilvist hins þriðja, óháða, aðila.

Með tilkomu stafrænna heimilda hefur afritun heimilda yfir á yngri miðlunarform orðið mikilvægur liður í varðveislu heimilda. Þrátt fyrir að stálþræðir hafi dottið úr notkun fyrir mörgum áratugum má enn finna í skjala- og bókasöfnum landsins hljóðupptökur á því formi og enn eru til eitt til tvö tæki til afspilunar slíkra forngripa. Forrit sem voru algengur miðlunarmáti fyrir aðeins áratug eru hinsvegar mörg hver úrelt í dag og heimildir sem geymdar eru á tilheyrandi sniðum því ólæsilegar. Það sem er athyglisvert við þetta ástand er reyndar einmitt það að stöðlun í miðlun texta er í raun tiltölulega nýlegt fyrirbæri sem varð til um leið og prentsmiðjan og hefur aldrei átt við óútgefið efni á borð við bréf eða heimaframkallaðar ljósmyndir. Reyndar má svo halda því fram líka að sú staðreynd að tölvuskjáir séu stilltir á mismunandi vegu geti haft teljandi áhrif á það hvernig tilteknar heimildir birtist okkur. Er stafræn heimild sem lítur ólíkt út á mismunandi skjáum sama heimildin? Er hljóðskrá sem er til bæði sem .mp3 og sem .wav sama hljóðskráin?

Hvað hefðbundnar heimildir varðar er varðveisla sjaldan órjúfanlegur hluti þeirra ákvarðana sem liggja að baki myndun hennar. Þrátt fyrir allt getum við enn lesið skinnhandrit dregin upp úr fletum kerlinga, lengi vel er hægt að bjarga bókum sem prentaðar hafa verið á lélegan pappír, og nostra má við skorpnuð hljóðbönd þannig að hægt sé að afrita upptökurnar sem þau geyma. Mikilvægi varðveislu þarf hinsvegar að hafa í huga strax frá upphafi hvað stafrænar heimildir varðar. Það er ekki hægt að setja stafrænt skjal upp í hillu og fresta því að huga að varðveislu. Fyrr en varir er allt eins líklegt að ómögulegt sé að nálgast upplýsingarnar sem það geymir. Þeir sem skapa stafrænar heimildir þurfa að hafa óhjákvæmileg endalok miðilsins í huga. Hversu mikilvæg er heimildin og hversu lengi þarf hún að vera læsileg? Á hvaða formi er vænlegast að vista hana?

Skapandi umræða

Slíkar umræður eru forsenda alls þegar stafræn söfn eru sett fót. Michael Seadle kom að stofnun og skipulagningu The National Gallery of the Spoken Word, þverfaglegs verkefnis sem hefur aðsetur innan fylkisháskólans í Michigan. Að NGSW koma ólíkir aðilar, bæði frá háskólanum og utanaðkomandi og notar Seadle hugtakið fjölmenningarlegur til að lýsa hópnum. Hann styður þá lýsingu þeim rökum að innan sérhverrar fagstéttar þrífist sérstök menning og sérstakt tungutak sem sé óaðgengilegt utanaðkomandi. Í grein sinni Spoken Words, Unspoken Meanings lýsir Seadle vinnuferlinu í kringum stofnun NGSW og því hvernig ekki var nóg að skilgreina það hvernig skyldi unnið og að hverju heldur þurftu þeir ólíku hópar sérfræðinga sem að verkinu komu beinlínis að ræða sig niður á sameiginlegt tungumál, eða að minnsta kosti læra eitthvað hrafl í tungumáli hvers annars. Í þessu tiltekna tilviki unnu saman kennarar, verkfræðingar, bókasafnsfræðingar, sagnfræðingar og stjórnmálafræðingar. Nálgun Seadle er byggð á þeim skilningi sem Clifford Geertz leggur í tungumál, að tungumálið sé margrætt og merkingin myndist ekki nema í gegnum samskiptin. Tungumálið getur þannig sameinað jafnt sem sundrað og af tilraunum til að skapa samskiptagrundvöll geta nýjar aðferðir sprottið³.

Stafræn heimildasöfn eru skammt á veg komin á Íslandi og enn sem komið er hefur umræða um þau að mestu farið fram innan þröngra sviða og snúist um stafrænar endurgerðir heimilda sem fyrir eru til á ýmsum hefðbundnum miðlum. Með síaukinni áherslu á stafræna miðlun verður mikilvægi þess að slík söfn séu rædd og skipulögð þó æ meira aðkallandi og þar með mikilvægi þess að ólíkar starfsstéttir læri að tala saman um þau. Þar sem umræða um heimildir hefur hér á landi svo lengi verið tengd skinnhandritum og handskrift svo órjúfanlegum böndum verður eflaust spennandi að fylgjast með.