Stíflur, þjóðríki og pólitík í Afríku

Hvers virði eru melar og móar? Þess hafa landsmenn spurt sig á undanförnum árum í tilefni af áformum um fyrstu risastíflu Íslands sem nú er orðin að veruleika. En við erum ekki þau einu sem höfum spurt slíkra spurninga og ef marka má hugmyndafræðina sem umlykur stíflur og vatnsaflsvirkjanir er svarið skýrt. Náttúran er einskis virði nema mannshöndin nýti hana. Hér á Íslandi er auðvelt að réttlæta nýtingu náttúruauðlinda þegar um er að ræða fáfarin svæði fjarri mannabyggðum. En í Afríku lifir mikill fjöldi fólks á frjósömum jarðvegi árfarvega og þar hefur komið í ljós að „mannshöndin“ sem hér um ræðir tilheyrir ekki hverjum sem er. Þar hefur hún gjarnan tilheyrt ríkisstjórnum sem hafa pólitísk markmið að leiðarljósi og hampa stíflum sem táknum um mátt þjóðríkisins.

Hugmyndafræði virkjana sækir mjög til 4. áratugar 20. aldar þegar fyrstu risastíflurnar risu og talið var að vísindum og framförum væru engin takmörk sett. Patrick McCully, framkvæmdastjóri International Rivers Network, bendir á að stíflur voru samofnar framfarahyggju tímabilsins: „they are concrete, rock and earth expressions of the dominant ideology of the technological age: icons of economic development and scientific progress to match nuclear bombs and motor cars.“¹ Þessi hugmyndafræði hefur að miklu leyti staðist tímans tönn þrátt fyrir sífellt vaxandi gagnrýni í garð stífla og virkjana. Hlutverk stífla er ekki aðeins tengt notagildi þeirra og áhrifum á efnahag viðkomandi landa heldur er það einnig táknrænt. Þær standa sem vitnisburður um yfirráð mannsins yfir náttúrunni og eru einnig táknmynd ríkisins sem gerir þær að æskilegum verkefnum fyrir þjóðríki sem vilja festa sig í sessi.² Því er ekki að undra að ríki sem hafa átt í vandræðum með að hljóta viðurkenningu alþjóðasamfélagsins hafi gripið til þess ráðs að byggja risavaxnar virkjanir í viðleitni sinni til að verða þjóðríki á meðal þjóðríkja. Póltísk réttlæting á tilvist þjóðríkja var einmitt helsti hvatinn að nokkrum þeirra verkefna sem mörkuðu upphafið að „tímabili risastíflanna“ í Afríku, tímabili sem enn stendur yfir.

Nýlendustefnan leið undir lok skömmu eftir miðja 20. öld og meðal þeirra ríkja sem þá hlutu sjálfstæði voru Ghana, Egyptaland og Mósambík. Nýlendustjórnir ríkjanna þriggja höfðu þá þegar hafið undirbúning raforkuframleiðslu og áveitu með hjálp stífla og vatnsaflsvirkjana. Þegar FRELIMO (Frente de Libertação de Moçambique) hrifsaði til sín völdin í Mósambík árið 1974 var Cahora Bassa-virkjunin í fullum rekstri.³ Nýlenduherrar í Ghana höfðu þegar árið 1955 hafið undirbúning að Akosombo-virkjuninni sem átti að framleiða raforku fyrir álver.⁴ Á svipuðum tíma ráðgerðu Bretar að byggja stíflur í Eþíópíu og Úganda Egyptum til hagsbóta.⁵

Cahora Bassa- og Akosombo-virkjanirnar ollu titringi innan nýrra ríkisstjórna Mósambík og Ghana því þær voru í raun arfleifð nýlendustefnunnar. Samkvæmt stjórnmálafræðingnum Joshua B. Forrest voru virkjanir í augum nýlenduherra nauðsynleg tæki til að drottna yfir samfélögum nýlendanna og skiptu þær sköpum fyrir lykilatvinnugreinar s.s. námuvinnslu, framleiðslu og markaðsvæddan landbúnað.⁶ Ráðamenn hinna sjálfstæðu Afríkuríkja brugðu þá á það ráð að skapa þessum mannvirkjum nýja táknræna merkingu sem þjónaði pólitískum hagsmunum þeirra.

Nkrumah, fyrsti forseti Ghana, leit á Akosombo-virkjunina sem tæki til að festa sig og heimaland sitt í sessi sem framverði þeirrar afrísku iðnvæðingar sem skyldi fylgja í kjölfar endaloka nýlendustefnunnar. Virkjunin skyldi skapa Ghana ímynd nútímalegs þjóðríkis. Hann fékk almenning til liðs við áform sín m.a. með því að kalla virkjunina „verkfræðiundur“ enda myndaði hún stærsta manngerða stöðuvatn heims.⁷

FRELIMO átti hins vegar í mun meiri vandræðum með að réttlæta Cahora Bassa-virkjunina því rafmagnið sem hún framleiddi hafði upphaflega verið ætlað Suður-Afríku. Auk þess hafði virkjunin átt að stuðla að mannfjölgun í landnemabyggðum hvítra í Mósambík m.a. í þeim tilgangi að hefta árásir FRELIMO á nýlendustjórnina. Þar skipti einnig landfræðileg lega lónsins miklu máli. Virkjunin var hins vegar gangsett sex mánuðum áður en FRELIMO tók við stjórnartaumunum og því stóð hin nýja ríkisstjórn frammi fyrir þeim „táknfræðilega“ vanda að Mósambík hýsti risavaxinn vitnisburð um mátt þeirrar stjórnar sem FRELIMO hafði velt úr sessi. Nýir valdhafar leystu vandann með því að breyta táknmerkingu virkjunarinnar. Hún skyldi þjóðnýtt og henni var fagnað sem tákni um það frelsi sem myndi bæta efnahag fátækrar þjóðarinnar með raforkusölu til nágrannalanda.⁸

Aswan-stíflan gegndi svipuðu hlutverki í Egyptalandi og Akosombo-virkjunin í Ghana. Nasser forseti ætlaði Egyptalandi að verða leiðandi í iðnvæðingu álfunnar um leið og hann leitaðist við að byggja upp jákvæða ímynd af sjálfum sér og byltingarstjórn sinni. Eins og J. R. McNeill orðar það: „Nasser saw in the high dam Aswan a symbol that would contribute to the heroic, vigorous image he sought for himself, his revolutionary regime, and for Arab nationalism“.⁹ Hlutverk virkjana og stífla sem pólitísk tæki í Afríku á eftirnýlendutímanum birtist m.a. í þeirri staðreynd að Nasser „flutti inn“ áform um stíflubyggingar frá nágrannaríkjunum. Breska nýlendustjórnin hafði áformað að reisa stíflur í Úganda og Eþíópíu svo hægt yrði að auka ræktarland til að brauðfæða ört vaxandi íbúafjölda Egyptalands. Hentugustu stíflustæðin var að finna utan Egyptalands en uppgufun er gríðarleg í Aswan sem veldur því að 11% lónsmagnsins tapast árlega og gerir svæðið einkar óhentugt fyrir stíflur.¹⁰ Hins vegar gengu stíflur í erlendum ríkjum þvert á markmið Nassers sem vildi skapa Egyptum ímynd sem frumkvöðlar nýsjálfstæðra Afríkuríkja.¹¹ Hagkvæmni vék fyrir hugmyndafræði og tókst egypskum stjórnvöldum að þagga niður í efasemdaröddum og efla fylgi almennings við verkefni með því að gera Aswan-stífluna að tákni um mátt ríkisins.¹²

Stíflurnar þrjár eru dæmi um pólitískt eðli stíflu- og virkjanaframkvæmda þrátt fyrir staðhæfingar um að slíkum verkefnum sé eingöngu ætlað að efla iðnvæðingu og hagvöxt. Byltingarstjórnirnar í Mósambík og Egyptalandi þurftu að finna leiðir til að réttlæta vald sitt og tryggja áframhaldandi yfirráð. Stíflur reyndust vera hentugt tæki til þess því ímynd valds og trausts umvafði þær.¹³ Yfirvöld litu framhjá umhverfismálum og samfélagslegri velferð íbúanna, sérstaklegra þeirra sem byggðu líf sitt á frjósamri náttúru árfarveganna. Í Egyptalandi þurftu þúsundir Núbíumanna að færa sig um set með þeim afleiðingum að samfélagið varð um tíma svo fátækt að það þurfti á mataraðstoð að halda.¹⁴ En voru stíflurnar þess virði?

Allt frá byggingu Cahora Bassa-virkjunarinnar og þar til að aðskilnaðarstefnan leið undir lok í Suður-Afríku var raforkunet Mósambík skotmark skemmdarvarga á vegum RENAMO (Resistência Nacional Moçambicana) til að hindra þjóðnýtingu virkjunarinnar. Framleiðslumöguleikar hennar hafa aldrei verið fullnýttir og verða það væntanlega aldrei því áformað er að byggja nýja stíflu skammt frá Cahora Bassa.¹⁵ Þegar samningar voru gerðir um fjármögnun Akosombo-virkjunarinnar reyndist aðalraforkukaupandinn álver í eigu hins bandaríska Kaiser Company. Forsvarsmenn þess kröfðust 30 ára samnings sem fól í sér mjög lágt raforkuverð sem skerti ábata virkjunarinnar fyrir Ghanabúa umtalsvert og lagði lítið af mörkum til aukinnar uppbyggingar raforkunets í þágu almennings.¹⁶ Með Aswan-stíflunni tókst egypskum yfirvöldum að fresta neikvæðum áhrifum gríðarlegrar fólksfjölgunar um nokkra áratugi samkvæmt sagnfræðingnum J.R. McNeill: „By the end of the century water was short again, Egypt dependent again, and additional environmental costs were visited upon Egyptians present and future …“.¹⁷ Auk þess eru Nílarósar að minnka sökum þess að stíflan heftir framburð sem er nauðsynlegur til að vinna gegn ágangi sjávar. Þar eru framleiddir tveir þriðju hlutar af landbúnaðarvörum Egyptalands.¹⁸ Flestar af neikvæðum afleiðingum stíflunnar voru þekktar þegar hún var í undirbúningi.¹⁹

Ferill stíflanna þriggja er sannarlega ekki eins glæstur og forsvarsmenn þeirra héldu fram. Hins vegar virðast stífluframkvæmdirnar hafa borið árangur þegar litið er til þeirra pólitísku ástæðna sem lágu að baki þeim. Pólitískum leiðtogum var aðallega umhugað um að réttlæta ríkisstjórnir sínar og festa nýstofnuð þjóðríkin í sessi. Nú eru Ghana, Egyptaland og Mósambík þjóðríki meðal þjóðríkja og enginn efast lengur um rétt íbúanna til sjálfstæðis.