Vormánuðir eru alla jafna ekki mikil bókavertíð hér á landi enda flestir þá ennþá að jafna sig á jólagusunni, jafnvel ekki enn búnir að lesa allt það sem þeir girndust úr því flóði. Það að bókaútgáfa sé með sönsum á þessum tíma getur leitt til þess að þeir sem velja vorið til útgáfu fái meiri athygli en ella. Hvað svo sem veldur þá hefur Andri Snær Magnason a.m.k. fengið verulega athygli vegna nýjustu bókar sinnar, Draumalandið — sjálfshjálparbók handa hræddri þjóð. Þrátt fyrir að Andri Snær hafi ekki verið í hópi eftirlætisrithöfunda minna hingað til (en allt er breytingum háð) þykir mér Draumalandið bæði vera skemmtilega skrifuð og mjög athyglisverð bók sem allir þeir sem hafa skoðun á stórum vatnsaflsvirkjunum og álversbyggingum ættu að lesa. Ekki aðeins þeir sem eru andvígir, heldur líka (og jafnvel enn frekar) þeir sem eru hlynntir þessum framkvæmdum.
Draumalandið byrjar í leigubíl. Þar ræðast við tveir menn (bílstjórinn og rithöfundurinn). Þeir tala sama tungumál en eiga augljóslega í erfiðleikum með að skilja hvorn annan. Að baki liggur afskaplega ólík, og næsta ósamræmanleg, sýn á veruleikann. Vegna þessa verða tjáskipti mannanna tveggja frekar heft og meira í formi ræðu en samræðu. Mennirnir tveir búa í sama landinu, meira að segja á sama landssvæði, en þrátt fyrir það er mikill munur á þeim veruleika sem þeir upplifa. Hann er gjörólíkur. En hver hefur rétt fyrir sér og hver rangt? Annar, báðir eða hvorugur?
Lífssýn manna dregur ekki síst dám af því umhverfi sem þeir hrærast í og því fólki sem þeir umgangast. Flestir hafa hvað mest samskipti við starfsfélaga sína, fólk sem hefur svipaða hagsmuni og þeir sjálfir, oft á tíðum áþekka menntun og jafnvel svipaðan uppruna. Viðhorfin mótast af daglegu áreitunum og samskiptunum við þá sem maður á tjáskipti við. Þó góð tengsl við starfsfélaga, vini og kunningja séu mikilvæg og geti gefið einstaklingnum mikið, geta þau líka haft neikvæðar afleiðingar. Þar á ég við að ef einstaklingur umgengst einungis fólk sem vinnur svipuð störf og hann sjálfur, hefur svipaða menntun og svipaðan uppruna, þ.e. mjög einsleitan hóp, er hætt við að sjóndeildarhringur viðkomandi þrengist. Sérhagsmunir hópsins eða einstaklinga innan hans geta þá orðið að normi. Hugmyndir streyma hægar eða alls ekki vegna þess að allir eru sammála eða því sem næst. Berist framandi viðhorf til hópsins er e.t.v. líklegra að reynt verði slá það út af borðinu en að kryfja það til mergjar.
„Maðurinn er félagsvera.“ Þessari fullyrðingu var haldið að mér í félagsfræði í menntaskóla og er mikið til í henni þó að alhæfingarstigið sé hátt. Þó undantekningar séu kjósa langflestar manneskjur að leita stuðnings í hóp. Við erum nefnilega meiri hjarðdýr en við viljum vera af láta. Eitt af því sem einstaklingar gera (einir og sér en þó oft með öðrum) er að reyna að koma böndum á heiminn. Skilja hann. Koma honum í viðráðanlegar stærðir. Raða honum í hólf. Tilhneigingin til að einfalda, skipta upp og ofureinfalda er rík og jafnan skammt undan. Oft leiðir þetta til tvískiptingar. Menn fara að tala um „sig“ og „hina“ og skipta heimininum í gott og vont svart og hvítt. Vissa og vanþekking verða þá oft helstu haldreipin, m.a. vegna þess að andstæð sjónarmið heyrast ekki eða eru kæfð.
Afleiðingar þröngra sjónarhorna verða m.a. stimplanir og dilkadráttur. Palladómar um menn og málefni, þjóðfélagshópa og þjóðir, landsvæði og heimshluta. Til að skýra betur út hvað ég er að meina langar mig að setja fram tilbúið dæmi. Í því er þægilegt að leita í rann stjórnmálanna. Pólitíkin er hentug til þessa brúks þar sem mikið er um hana talað og flestir hafa skoðanir á henni. Sem dæmi tek ég palladóma sem menn fella um pólitíska andstæðinga; ekki aðeins stjórnmálamennina og flokkana heldur einnig stuðningsmenn þeirra. Fólk sem er ekki í þeirra eigin hóp. Fólk sem tilheyrir „hinum.“ Slíka dóma sem þá sem hér fara á eftir hafa pólitískt þenkjandi kunningjar mínir fellt í minni áheyrn:
Framsóknarmenn = Áltrúaðir dreifbýlingar og stefnulausir „liðsspilarar“.
Sjálfstæðismenn = Smáborgaralegir gróðahyggjumenn og pokalegir íhaldskurfar.
Frjálslyndir = Pirraðir sjómenn og flokkaflakkarar.
Samfylkingarmenn = Gamlir stofukommar og eftirlegu kratar.
Vinstri grænir = Umhverfisnöttarar og atvinnumótmælendur.
Kannski hljóma slíkir gildisdómar kunnuglega fyrir einhverja. Hver um sig getur svo tekið út dóminn um þann stjórnmálaflokk sem viðkomandi styður og sett „við“ — hinir góðu og réttsýnu — í staðinn. Margir yrðu þó tilbúnir að láta dómana um „hina“ halda sér enda þægilegt er að kasta þeim í stikkorðamerktar kvíar.
Tilhneigin til dilkadráttar, stimplana og palladóma finnast hjá ólíku fólki. Leiðinlegast finnst mér þó að hlusta á vel menntað fólk, sem jafnan hefur fengið betri tækifæri til að kynna sér fjölbreytni mannlífsins en þeir sem eru minna menntaðir, falla í þá gildru að stimpla og fordæma það sem þeim er framandi. Dómaharkan þjónar helst þeim tilgangi að hefja sjálfan sig upp. Sýna að maður viti betur en „þessir andskotans asnar“ (hverjir svo sem þeir eru). Þeir sem eru einhverra hluta vegna framandi liggja þá jafnan vel við höggi. Það er misskilningur að slíkur framandleiki sé alltaf hnattræns eðlis og beinist gegn fólki af annarri trú, öðrum hörundslit, o.s.frv., þó slíkt sé vitanlega algengt. Það sem er framandi þarf ekki að vera langt undan.
Alltof oft hef ég orðið áheyrandi af því þegar dreifbýlisbúar ausa úr skálum fáfræði sinnar yfir því hvernig íbúar höfuðborgarsvæðisins séu (þeir eru auðvitað allir eins! Eða hvað?). Þetta gengur þó vitanlega á báða vegu. Sömu fáfræðina, með öfugum formerkjum, er fljótlegt að finna meðal íbúa höfuðborgarsvæðisins. Stimplanir eru aldrei langt undan. Alhæft er um tilbúna hópa sem samanstanda af einstaklingum sem næsta örugglega líta ekki á sjálfa sig sem hóp. Það er óþarft að fjölyrða um það hversu fráleitt það er að stimpla heilar þjóðir eða jafnvel íbúa heilla heimsálfa sem einsleita hjörð með sömu viðhorf og markmið. Þetta hefur maður þó heyrt — og það oft! Það má þó ekki gleyma því að innan um og samanvið í mannhafinu leynast líka einstaklingar sem eru ekki með sjálfum sér og fella sleggjudóma af þeim sökum.
Meðan ég stundaði nám í HÍ sat ég eitt misseri námskeið hjá afar hámenntuðum og viðmótsþýðum kennara sem reyndi að hressa upp á bókmenntaskilning minn og annarra þeirra sem sátu þetta sama námskeið. Í einni kennslustund ræddi kennarinn m.a. um innlendan fræðimann og skoðanir hans. Þessi fræðimaður, og það sem hann stóð fyrir, var kennaranum ekki að skapi. Af kurteisi sinni vóg kennarinn þó ekki að fræðimanninum með beinum hætti. Hann kaus heldur þann farveg að henda gaman að skoðunum fræðimannsins fremur en að jarða þær með rökum. Í gamansemi sinni staglaðist kennarinn á því að fræðimaðurinn væri „heimspekingur á Akureyri“. Búseta fræðimannsins kom deildum meiningum mannanna tveggja ekkert við enda snerust þær um mismunandi viðhorf þeirra til alþjóðlegra hugmyndastrauma. Framsetningin orðanna og sérstök áhersla á staðarnafnið „Akureyri“ var hins vegar til þess fallin að gera fræðimanninn tortryggilegan, helst hlægilegan í eyrum nemendanna. Í forvitni minni fór ég á bókasafnið eftir tímann og fann þar þá bók fræðimannsins sem helst hafði skapraunað kennara mínum. Ég las bókina til enda. Eftirá reyndist bókin eftir þennan „hlægilega Akureyring“ vera athyglisverð fyrir margra hluta sakir. Búseta höfundarins hafði merkilegt nokk engin truflandi áhrif á lesturinn.
Það er nauðsynlegt að umgangast sem fjölbreyttastan hóp fólks. Ef einstaklingur festist inni í einsleitum hóp það fólks sem maður umgengst allajafna er hætta á að hann fari að líta á eigin gildi, viðmið og skoðanir sem það eina rétta. Að hver líti á sinn grundvöll sem góðan, jafnvel bestan er í fínu lagi, því það heldur þrátt fyrir allt eftir rými fyrir þróun og breytingar. En þegar einhver telur sig hafa höndlað hið eina rétta þá er skorið á þróunina.
Maður hefur ekkert annað en gott af því að láta henda í andlitið á sér reglulega skoðunum sem manni eru andstæðar og finnast jafnvel fáránlegar. Það kann að vera óþægilegt en er samt nauðsynlegt. Það að heyra frá öðru fólki fleira en það sem maður er sjálfur tilbúin að skrifa upp á fær mann til að hugleiða grundvöll eigin skoðana og rökstyðja fyrir sjálfum sér (og öðrum) hvers vegna maður hafi þá skoðun sem maður hefur og hvaða rök séu fyrir henni. Eru rökin kannski veik? Á hverju byggja þau? Er kannski rétta að endurmeta stöðuna? Á ég e.t.v. að skipta um skoðun?
Er kannski tímabært fyrir leigubílsstjórann og rithöfundinn að fara í aðra bílferð, nú eftir að Draumalandið er komið út? Skyldu þeir komast nær því nú að skilja hvorn annan eða yrði allt við það sama?