Stutt hugleiðing um túlkun (tiltekinna) mótsagna í búddhískum ritum — um hlutverk fjórsetninga í Majjhima Nikaya og Mulamadhyamakakarika

Heimsmynd búddhisma felur í sér skarpan greinarmun á sýnd og veruleika. Skýrasta dæmið mun líklega vera það að samkvæmt búddhisma er sjálfið (enska: ego; palí: atta; sanskrít: atman) ekki til, að minnsta kosti ekki sem slíkt. Það er þó vissulega “til“ í einhverjum skilningi; okkur sýnist við hafa eitthvað sem kallast getur ‘sjálf’, en í raun og veru er ekkert slíkt til. Það fer svo eftir stefnum innan búddhisma hvort þetta sama eigi við um önnur hugtök okkar einnig og hvort gera megi grein fyrir því hvað sé til í raun og veru sem skýri þetta. Samkvæmt Theravada búddhisma, sem telja má að fari sem næst kenningum Búddha (ca. 563—483 f. Krist) sjálfs, á þetta helst við einmitt um hugtakið sjálf, en samkvæmt Mahayana búddhisma á þetta við um öll hugtök okkar. Ef hið síðara er rétt, þá eru öll hugtök okkar “tóm“ í þeim skilningi að þau endurspegla ekki veruleikann eins og hann er. Og engin hugtök okkar gætu gert það.

Ég mun taka dæmi af ákveðnu “rökbragði“ sem notað er á tvennan hátt, annars vegar úr ritinu Majjhima Nikaya¹ og hins vegar úr ritinu Mulamadhyamakakarika² eftir Nagarjuna (ca. 150—250 e. Krist). Hið fyrra er einn höfuðtexta Theravada búddhisma, en hið síðara einn höfuðtexta Mahayana búddhisma. Dæmin tel ég sýna að minnsta kosti þrennt. Í fyrsta lagi undirstrika þau hve rökleg búddhísk hugsun er, þrátt fyrir að koma fremur skáldlega fyrir sjónir. Og þá meina ég rökleg í þeim skilningi að í ritunum kemur fram mikilsverður skilningur á máli, málnotkun og rökfræðilegum eiginleikum. Í öðru lagi sýna dæmin hvernig þessum skilningi er beitt til að sýna fram á nokkur mikilvæg atriði í búddhískri hugsun. Og í þriðja lagi, sem kann að vera ótengt búddhisma sem slíkum, sýna þau hvernig við mannfólkið túlkum mál, ritað jafnt sem mælt, í ljósi ákveðinna viðmiða sem lúta að því að halda í tiltekin grunnlögmál rökfræðinnar.

Rökbragðið kallast ‘fjórsetning’ (e. tetralemma; skt. catuskoti, og er sett upp á eftirfarandi hátt (þar sem ‘x’ stendur fyrir hvaða hlut sem er og ‘F’ fyrir hvaða eiginleika sem er):

(1) x er F
(2) x er ekki F
(3) x er bæði F og ekki F
(4) x er hvorki F né ekki F

Búddhísk fjórsetning er til bæði jákvæð og neikvæð. Sú jákvæða játar öllum fjórum setningum, og þar er sægur af efni í mótsagnir. Setningar (1) og (2), sem dæmi, eru í beinni mótsögn³ og setning (3) er í beinni mótsögn við mótsagnalögmálið sjálft! Neikvæða fjórsetningin neitar hins vegar öllum fjórum setningum. Ég mun fara nánar í það neðar um það hvers kyns neitun er að ræða.

Fyrst er það beiting jákvæðrar fjórsetningar. Tökum dæmi úr Mulamadhyamakakarika:

Allt er raunverulegt og óraunverulegt.
Bæði raunverulegt og óraunverulegt.
Hvorki raunverulegt né óraunverulegt.
Þetta kennir heilagur Buddha.⁴

Hér er allt fernt fullyrt, og því verður vart þverfótað fyrir mótsögnum. Hvað er réttast að gera? Taka þeim opnum örmum og líta á búddhisma sem röklausa kenningu, í þeim skilningi að hann virðir ekki eitt traustasta lögmál rökfræðinnar? Nei, til er bæði röklegri og sennilegri lausn. Þegar við túlkum texta og rekum okkur á mótsögn er okkur tamt að leita leiða til að túlka hann þannig að leyst sé úr mótsögninni. Ég tel að höfundar búddhíska textans hafi verið fullkunnugt um þetta og að þeir hafi einmitt nýtt sér þetta túlkunarviðmið við smíði þessara dæma. Lítum á eftirfarandi, sem ég tel vera hliðstætt vanda jákvæðu fjórsetningarinnar:

Jón er 175 cm á hæð. Er Jón stór eða er hann ekki stór?

Svarið er hverjum á reiðum höndum: Jón getur verið stór miðað við einn en ekki stór miðað við annan. Þannig er hann í vissum skilningi bæði stór og ekki stór. En að segja þetta tvennt kemur manni ekki í mótsögn við sjálfan sig.

Setningarnar

Jón er stór miðað við x
Jón er ekki stór miðað við y

eru ekki í mótsögn hvor við aðra frekar en ‘Grasið er grænt’ og ‘Jörundur fretar furðulega’ eru það. Við ættum að leita svipaðrar leiðar til að leysa vanda jákvæðu fjórsetningarinnar. Búum til tilvik af fjórsetningunni úr Mulamadhyamakakarika hér að ofan og notum til þess hugtakið sjálf, sem samkvæmt búddhisma virðist raunverulegt þrátt fyrir að vera það samt ekki:

• Sjálfið er raunverulegt í tilteknum skilningi
• Sjálfið er óraunverulegt í (öðrum) tilteknum skilningi.
• Sjálfið er bæði raunverulegt og óraunverulegt í tilteknum skilningi.
• Sjálfið er hvorki raunverulegt né óraunverulegt í tilteknum skilningi.

Sé greinarmunurinn á sýnd og veruleika hafður í huga, má sem sagt leggja viðeigandi merkingu í setningarnar að ofan og um leið komast hjá nokkurri mótsögn.

Þá að beitingu neikvæðu fjórsetningarinnar. Tökum dæmi úr Anguttara Nikaya, úr samtali Gotama (Búddha) or meinlætamannsins Vaccha:

Gotama, hvar er hinn endurfæddi múnkur sem frelsaði hug sinn á þennan hátt?
Vaccha, það er ekki við hæfi að segja að hann sé endurfæddur.
Þá, Gotama, er hann ekki endurfæddur.
Vaccha, það er ekki við hæfi að segja að hann sé ekki endurfæddur.
Þá, Gotama, er hann bæði endurfæddur og ekki endurfæddur.
Vaccha, það er ekki við hæfi að segja að hann sé bæði endurfæddur og ekki endurfæddur.
Þá, Gotama, er hann hvorki endurfæddur né ekki endurfæddur.
Vaccha, það er ekki við hæfi að segja að hann sé hvorki endurfæddur né ekki endurfæddur.⁵

Hér virðast eftirfarandi fjórum setningum neitað einni af annarri:

• Hann er endurfæddur.
• Hann er ekki endurfæddur.
• Hann er bæði endurfæddur og ekki endurfæddur.
• Hann er hvorki endurfæddur né ekki endurfæddur.

Sem fyrr leitum við leiða til að túlka textann í samræmi við grundvallarlögmál rökfræðinnar. Lykillin að viðeigandi túlkun tel ég leynast í vali höfundanna á orðunum ‘það er ekki við hæfi að segja’.⁶ Neitun setninganna fjögurra er ekki hefðbundin neitun fullyrðinganna. Slíkt gæfi okkur annan sæg mótsagna. Sú neitun sem um er að ræða mætti kalla ‘staðhæfingarneitun’ eða eitthvað álíka. Hér er verið að neita því að viðeigandi sé að staðhæfa neina af setningunum fjórum. Skýringuna, eða réttlætinguna, er að finna í kenningunni sjálfri: raunveruleikinn er handan orða okkar og hugtaka. Ef hugtakið ‘endurfæddur’ á ekki við um þann sem verið er að ræða um, þá er ekki viðeigandi að staðhæfa neina setninganna. Ekki fremur en viðeigandi er að staðhæfa um jólasveininn (óháð því hvort hann sé til eða ekki) að hann sé tveggja gíra eða að hann sé ekki tveggja gíra. Þetta hugtak á einfaldlega ekki við um jólasveininn. Sama kann að eiga við um mörg eða öll hugtök okkar og tilraunir okkar til að láta þau lýsa raunveruleikanum⁷.

Ég tel að þetta sýni glögglega hversu vel búddhískir hugsuðir voru að sér í rökfræðilegum og málspekilegum efnum og að þeir hafi nýtt sér þetta í framsetningu sinni á inntaki búddhisma (hvort sem er í textunum sem sagðir eru vera orð Búddha sjálfs, t.d. Majjhima Nikaya, eða í textunum sem á eftir komu, t.d. Mulamadhyamakakarika). Jákvæðar fjórsetningar virðast gagnast vel til að undirstrika greinarmuninn á sýnd og veruleika og neikvæðar fjórsetningar til að varpa ljósi á eðli veruleikans (og mörk mannlegrar hugsunar). Að lokum tel ég dæmin sýna vel það grundvallarviðmið túlkunar að gefa höfundi það að hann virði (að minnsta kosti) grundvallarlögmál rökfræðinnar: mótsagnarlögmálið. Við virðumst, og ættum að, leitast við að túlka texta á sem sanngjarnastan hátt. Að gera ráð fyrir því að höfundurinn sé röksamur, í þeim skilningi að virða grundvallarlögmál rökfræðinnar, er fyrsta skrefið í átt að slíkri túlkun.

Athugasemdir eru vel þegnar, ekki síst ef þær snúa að skilningi mínum á Búddhisma.