Þankar um fjölmenningu

Í nýlegri skýrslu The Pew Research Center, sem er óháð stofnun sem fæst við viðhorfskannanir á meðal almennings og er staðsett í Washington, kemur fram að neikvæð viðhorf í garð gyðinga og múslima hafa stigmagnast á síðustu árum í Evrópu og tekið stökk í sumum löndum á milli ára.² Árið 2004 var áætlað að níu milljónir einstaklinga í aðildarlöndum ESB hefðu orðið fyrir kynþáttaglæpum.³ Fælnin við hið framandi eða útlendingafælni hefur verið viðfangsefni fjölda fræðimanna um langt skeið og bent hefur verið á að það skorti lagalega skilgreiningu bæði á vettvangi ESB og hjá aðildarlöndunum á því hvað felist í hugtakinu svo hægt verði að stíga ákveðnar til jarðar í viðleitninni gegn fælninni. En fælnin við hið framandi og kynþáttafordómar eru gjarnan sett í eina sæng og skilgreind sem sú andúð á einstaklingi eða hópi fólks sem ræðst af kynþætti, húðlit, ætterni, trúarbrögðum eða trú, þjóðerni eða kynstofni.⁴

Grein Jóns Ólafssonar Austur, vestur og ógnin af fjölmenningunni sem birtist í Ritinu árið 2007⁵ er mikilvægt innlegg í þessa umræðu á Íslandi. Þar bendir Jón réttilega á að þegar upp úr 1990 hafi umræðan verið nokkur um árekstra menningarheima en fengið byr óttans með atburðunum í New York haustið 2001. Ógn Tyrkjans í heimi kristninnar hafi verið endurvakin og þær raddir fengið meðbyr sem telja hinum kristna eða hinum vestræna heimi og menningargildum hans ógnað, en sá heimur sé gjarnan túlkaður sem siðmenningin yfirleitt. Hér talar Jón í takti við marga fræðimenn sem hafa tjáð sig um þessi mál, meðal annars þýska heimspekinginn Jürgen Habermas en hann telur að járntjaldið milli vesturs og austurs hafi ekki fallið 1989 heldur aðeins hliðrast til og sé nú á milli Arabaheimsins og hins vestræna heims.⁶ Þessi greining Habermas virðist í takti við upplifun sumra Araba. Tamer Soliman, frumkvöðullinn á bak við The Egyptian Center for Human Rights Education greindi frá því á ráðstefnu Evrópuráðsins um Mannréttindamenntun og ungt fólk, sem haldin var í Búdapest nú á dögunum⁷, að ein birtingarmynd þessa múrs væri sú að erfitt væri fyrir margan Evrópubúann að skilja að hugtakið „Miðausturlönd“ væri vestrænt hugtak en sem íbúi í Egyptalandi samsamaði hann sig engan vegin við slíka skilgreiningu. Sjálfur kysi hann að tala um sig sem íbúa í Arabalandi og kalla svæðið Arabaheiminn (The Arab World) Þrátt fyrir allt tal um tungutak pólitískrar rétthugsunar virtist hins vegar lítill áhugi vera á því hvernig hann sem íbúi í einu þessara landa kysi að skilgreina sig.⁸

Einnig er vert að minna á að bók Edwards W. Said Covering Islam kom fyrst út 1981 en þar lýsir höfundur áhyggjum af þeirri staðalímynd sem dregin sé upp í hinum vestræna heimi af Íslam.⁹ Gjarnan er litið á þá bók sem upphaf þessarar umræðu á seinni tímum í kjölfar aukins fjölda farandverkamanna í vestur Evrópu. Sú tímasetning kemur nokkurn veginn heim og saman við þann veruleika sem fjallað er um á vettvangi Evrópuráðsins sem nú fagnar 60 ára afmæli sínu, en Ísland hefur verið aðili að því frá árinu 1950. Í rúm 30 ár hefur fjölmenningarlegt nám (e. intercultural learning) verið mikilvægur þáttur í starfi ráðsins. Frumkvæðið að þessari áherslu kom á sínum tíma úr röðum unga fólksins á vettvangi ráðsins en segja má að það hafi verið fest í sessi með átaksverkefninu „Allir jafnir, enginn eins“¹⁰ sem ýtt var úr vör árið 1995 til að stuðla að frekari vinnu gegn kynþáttafordómum, gyðingaandúð, útlendingafælni og skorti á umburðarlyndi.¹¹

Með hvítbók Evrópuráðsins um fjölmenningarlegt samtal sem kom út á síðasta ári og ber titilinn Living together as equals in dignity ítreka ríkisstjórnir aðildarlandanna 47 (þar með talin íslenska ríkisstjórnin), að sameiginleg framtíð okkar byggist á getu okkar til að verja og þróa mannréttindi¹², lýðræði og lög ásamt því að efla sameiginlegan skilning. Og því er haldið fram að fjölmenningarleg nálgun sé aðferð sem fæst við menningarlega fjölbreytni með framtíðarsýn í huga. Bent er á að fjölmenningarlegt samtal hafi hér lykilhlutverki að gegna. Með slíku samtali megi koma í veg fyrir aðskilnað fólks á grundvelli uppruna, trúar, tungumála eða menningar.¹³

Með hvítbókinni er í fyrsta sinn í skjali, undirrituðu af pólitískum fulltrúum allra 47 aðildarríkjanna á vettvangi Evrópuráðsins, komið beinum orðum að þvertrúarlegu samtali og það skilgreint sem hluti af fjölmenningarlegu samtali.¹⁴ Hvítbók þessi á sér nokkurn aðdraganda. Árið 2003 sendu menntamálaráðherrar Evrópuráðsins frá sér samþykkt um fjölmenningarlegt nám og 2004 varð svo Wroclaw yfirlýsingin til en hún fjallar um nýjar aðstæður í menningarlegu samstarfi á þessum sama vettvangi. Á þriðja leiðtogafundi Evrópuráðsins árið 2005 var svo stigið mikilvægt skref með samþykkt um aðgerðaráætlun um fjölmenningarlegt samtal og fjöltrúarlegar aðstæður.¹⁵ Þeirri samþykkt fylgdi svo Faro yfirlýsingin sama ár þar sem menningarmálaráðherrar aðildarlandanna komu orðum að viðkomandi aðgerðaráætlun sem fól meðal annars í sér að unnin yrði fyrrnefnd hvítbók.¹⁶

Mikilvægur þáttur í starfi Evrópuráðsins í þessu samhengi er Agenda 2020, stefnumörkun ráðsins í æskulýðsmálum sem samþykkt var í október 2008 á fundi ráðherra aðildarríkjanna sem fara með æskulýðsmál.¹⁷ Þar er baráttan fyrir mannréttindum og lýðræði sett á oddinn, auk þess sem stefnan er sett á aðgerðir sem stuðla að bættu samfélagi í þeim fjölbreytileika sem íbúar Evrópu búa við og mikilvægi þess að unnið sé gegn hverskonar félagslegri einangrun ungs fólks. Yfirlýsing ráðherra aðildarlandanna sem fara með mannréttindamál frá 1. júlí síðastliðinn undirstrikar einnig þessa þætti.¹⁸

Í dag er Ísland í sömu sporum og mörg önnur lönd Evrópu. Þann 1. janúar 2009 var 7,6% íbúa á Íslandi með erlent ríkisfang en 1. desember 1990 voru 1,9% íbúa með erlent ríkisfang.¹⁹ Trúarlegur bakgrunnur íbúa á Íslandi hefur einnig breyst og bregður nú svo við að þann 1. desember síðastliðinn tilheyrðu aðeins 79,11% íbúa Þjóðkirkjunni en ásatrúarfólki, búddistum, múslimum og kaþólikkum hefur fjölgað til muna²⁰. Í desember 2008 birtu Eva Heiða Önnudóttir og Njörður Sigurjónsson niðurstöður úr viðhorfskönnun Rannsóknarmiðstöðvar Háskólans á Bifröst sem unnin var haustið 2008. Skýrsla þeirra ber yfirskriftina Kynþáttahyggja og viðhorf til innflytjenda á Íslandi. Höfundar telja að þrátt fyrir að afstaða Íslendinga í garð innflytjenda hafi orðið neikvæðari á síðustu árum samhliða fjölgun innflytjenda sé afstaða Íslendinga í garð innflytjenda almennt jákvæðari en gerist hjá öðrum þjóðum.²¹ Í bók sinni Opið land bendir Eiríkur Bergmann Einarsson á mikilvægi þess að samlaga íslenskt samfélag að sambúð við innflytjendur, móta verði heildstæða samlögunarstefnu og koma þannig í veg fyrir andúð í garð innflytjenda.²²

Mikil vinna er enn óunnin í þeim efnum og tel ég að hver og einn þurfi að svara því fyrir sjálfan sig hvert hans næsta skref geti verið í því að koma í veg fyrir andúð í garð innflytjenda. En einu mjög mikilvægu skrefi er að ljúka þessa dagana. Undanfarið hefur fólk á vegum Námsgagnastofnunnar undir forystu Aldísar Yngvadóttur unnið að þýðingu á handbók í mannréttindafræðslu sem mun koma út á næstu vikum á íslensku undir heitinu Kompás. Í þessari handbók er að finna leiðbeiningar og ýmsar æfingar og dagskrá sem nýtist vel í mannréttindafræðslu með ungu fólki, bæði innan skólastarfsins og á vettvangi hvers konar félagsstarfs. Það er rík ástæða til þess að benda öllum áhugasömum um leiðir til bætts fjölmenningarlegs samfélags að kynna sér þessa bók sem nú þegar hefur verið gefin út á 27 tungumálum og eru fleiri þýðingar í farvatninu.²³

Hér að framan hefur aðallega verið horft til þess starfs sem unnið hefur verið á vettvangi Evrópuráðsins en vissulega er víðar unnið gott starf á þessum vettvangi. Þannig opnuðust okkur möguleikar á þátttöku í ýmsum samstarfsáætlunum ESB (þá EB) við innleiðingu EES samningsins fyrir um fimmtán árum . Í dag greiðir Ísland fyrir aðild að 30 slíkum áætlunum en ungmennaáætlunin Evrópa unga fólksins og mennta- og starfsmenntaáætlanir ESB eru þær sem skipta mestu máli í því samhengi sem hér er skrifað í. Þannig hefur einstaklingum, hópum, félagasamtökum og stofnunum á Íslandi staðið til boða í fjölda ára að nýta sér þá þekkingu og þann stuðning sem hægt er að fá hjá þessum evrópsku aðilum. Frásagnir af því starfi gætu fyllt margar bækur og væru verðugt efni í grein hér á Hugsandi!