Nú þegar Íslendingar og Grikkir eiga það sameiginlegt að há erfiða baráttu vegna efnahagskreppunnar er kannski við hæfi að rifja upp aðra baráttu sem þjóðirnar hafa átt sameiginlega og snerist að mörgu leyti um það sem nú á dögum ber einnig iðulega á góma í kreppuþrunginni umræðunni, nefnilega sjálfsmyndir þjóða og sjálfstæði þeirra í alþjóðlegu samfélagi þjóða. Sú barátta snerist um menningarminjar sem bæði Íslendingar og Grikkir töldu vera sína réttmætu eign þrátt fyrir að þær væru í höndum erlendra þjóða og hefðu verið í lengri tíma. Þetta voru því þjóðminjar í augum þeirra þjóða sem gerðu tilkall til minjanna. Það sem hér um ræðir eru annars vegar handritin sem voru í Danmörku þar til árið 1971 að þau komu til Íslands og hins vegar hinar grísku Elgin-töflur sem enn eru á safni í Bretlandi.
Handritadeila Íslendinga og Dana er velflestum kunnug enda þótti hún mynda ákveðin þáttaskil í íslenskri sögu. Litið var á skil Dana á handritunum sem ákveðinn sigur íslensku þjóðarinnar á fyrrverandi herraþjóð sinni og þótti um leið undirstrika menningarlega sérstöðu Íslendinga sem og sjálfstæði þeirra gagnvart öðrum þjóðum. Afhending handritanna var víða túlkuð sem eins konar lokapunktur sjálfstæðisbaráttunnar. Hin svokallaða Elgin-deila Grikkja og Breta hefur aftur á móti staðið mun lengur yfir, eða í raun allt frá því gríska ríkið var stofnað árið 1830. Deilt er um marmaratöflur sem áður voru hluti Parþenon-hofsins í Aþenuborg en voru fjarlægðar af Bretum þegar þeir réðu yfir því landsvæði sem nú heyrir undir Grikkland. Deiluna ber alltaf reglulega á góma í samskiptum Grikklands og Bretlands en þó virðist lausn hennar ekki enn vera í sjónmáli.
Mál sem þessi, sem snúast um skil á þjóðminjum, eru merkileg að því leyti að þau vilja oft þróast frá hinum upphaflegu deilumálum, þ.e. um eignarrétt á ákveðnum hlutum, í það að snúast um grundvallareðli þjóða, rétt þeirra, stöðu og ímynd. Málin verða vettvangur fyrir þróun og mótun sjálfsmynda hlutaðeigandi þjóða og taka því á sig töluvert breytta mynd í hugum fólks þar sem minjarnar fá oftar en ekki upphafna merkingu og ákveðið hlutverk í þjóðarímyndinni.
Þótt sjálfsmyndir fólks séu í eðli sínu hugmyndir, byggðar á tilfinningum og túlkunum frekar en gallhörðum staðreyndum, þá má kannski segja að sjálfsmynd heillar þjóðar sé enn óljósara fyrirbæri. Það segir sig sjálft að meðal einnar þjóðar geta aldrei ríkt einhliða hugmyndir um eðli hennar og inntak. En þó er það svo að á stundum virðast nánast allir verða einhuga um þessa ímynd. Svo virðist sem hugmyndir um sjálf þjóðarinnar mótist á ákveðnum vendipunktum, þ.e. kallað er eftir samstöðu meðal þjóðarinnar þegar einhvers konar ógnun við sjálfsmyndina steðjar að. Andspyrna virðist oft vera sterkasti þátturinn í mótun og viðhaldi sjálfsmyndar því að um leið og „við“ gerum okkur grein fyrir hverjir „hinir“ eru þá fáum við um leið sterkari tilfinningu fyrir því hver „við“ erum, eða viljum vera. Þessi afmörkun sjálfsmyndarinnar kemur oft hvað skýrast fram þegar um er að ræða sjálfsmyndir þjóða og hennar verður æ meira vart í fjölþjóðlegum heimi þar sem sífellt meiri uppstokkun og blöndun fólks leiðir til breytinga á hugmyndum, tilfinningum, trúarhugmyndum og gildum.
Deilur um þjóðminjar vilja oft verða þessir vendipunktar í mótun sjálfsmynda, og voru það vissulega í handritadeilu Íslendinga og Dana og Elgin-deilu Grikkja og Breta. Á árum handritadeilunnar urðu handritin að einhvers konar tákngervingi fyrir allt það sem íslenskt þótti og út frá þeim mátti skilgreina þjóðernið uppá nýtt. Í hugum Íslendinga virtust handritin taka á sig nýja og upphafna mynd og engu líkara en hugmyndin um eðli þeirra og hlutverk hefði færst ansi langt frá hinum raunverulegu miðaldahandritum. Í Elgin-deilunni urðu hinar svokölluðu Elgin-töflur táknmyndir fyrir gjörvalla gríska fornmenningu en í sjálfsmyndarsköpun sinni, sem staðið hefur yfir allt frá stofnun gríska ríkisins árið 1830, hafa Grikkir öðru fremur viljað móta ímynd sína sem arftakar þessarar fornmenningar. Þrátt fyrir að fræðimenn hafi bent á hversu vafasöm í besta falli þessi tenging nútíma-Grikkja við forn-gríska menningu sé hefur þessi hugmynd engu að síður orðið ofan á í myndun grískrar sjálfsmyndar og því hefur Grikkjum þótt fjarvera Elgin-taflanna vera ein helsta hindrun í vegi þess að öðlast fullkomna staðfestingu á þjóðerni sínu.
Þjóðarhugmyndin hefur sterk ítök í hugum fólks og það er kannski þess vegna sem deilur um þjóðminjar vekja víða upp svo sterkar tilfinningar. Þessi hugmynd gerir ráð fyrir því að innan einnar þjóðar séu einstaklingar sem af ýmsum ástæðum tengjast órjúfanlegum böndum þjóðernis og hafi því sömu hagsmuna að gæta þegar kemur að samskiptum við aðrar þjóðir. Sjálfsmyndir þarfnast afmörkunar af einhverju tagi og hefur þjóðin orðið sífellt algengara viðmið til afmörkunar sjálfsmyndar hópa fólks víða um heim.
Eitt helsta vandamálið sem Íslendingar glímdu við í afmörkun sjálfsmyndar sinnar á tímum handritadeilunnar fólst í togstreitunni milli þess ímyndaða samfélags sem þjóðin er og svo þess stóra menningarsvæðis sem var talið vera grundvöllur hugarheims handritanna. Hinn norræni heimur sem víkingarnir höfðu tilheyrt ól af sér þá menningu sem birtist hvað skýrast í handritunum og því þótti þeim sem mótfallnir voru kröfum Íslendinga erfitt að sætta sig við þá fullyrðingu að þau væru séríslensk. Ennfremur bar norrænt bræðralag iðulega á góma í deilunum, oft í þeim tilgangi Dana að sannfæra Íslendinga um það að í nafni þessa bræðralags sem byggðist á fornum menningarheimi svæðisins og ætti enn erindi í nútímanum, væri ekki rétt af einni þjóð að eigna sér þessa muni, þeir væru samnorrænir. Hugmyndin um Norðurlöndin sem afmarkað menningarsvæði hefur lengi verið ríkjandi og þótti einkennast af einingu og samhug og því er ekki skrýtið að togstreita hafi myndast milli þess hvorra hagsmuna ætti að gæta, íslensku þjóðarinnar eða hins norræna „samfélags“. Þarna toguðust á tvær ólíkar sjálfsmyndir í hugum Íslendinga sem í þessari deilu var nánast ómögulegt að sameina. Vildu Íslendingar afmarka sig svo rækilega frá hinum Norðurlandaþjóðunum, og sér í lagi sinni fyrrverandi herraþjóð, að hætta væri á einangrun eða vildu þeir eignast enn sterkari hlutdeild í þeirri samnorrænu menningu sem hafði hlotið viðurkenningu víða um heim?
Grikkir glímdu við svipað vandamál hvað varðar afmörkun eigin sjálfsmyndar og þurftu að taka afstöðu til tveggja menningarsvæða sem togaði í þá. Hugmyndin um yfirburði grískrar menningar og listar var að miklu leyti arfur evrópskra hugmyndastefna og því þótti á tíðum skjóta skökku við að nútíma-Grikkir, sem í gegnum tíðina höfðu haft mun meiri tengsl í austurátt en vestur til Evrópu, vildu einir sitja að þessari menningu. Sú mikla þjóðarblöndun sem hafði átt sér stað í Grikklandi allt frá tímum Forn-Grikkja þótti draga verulega úr trúverðugleika Grikkja sem arftaka þeirra sem skópu þau verk er töldust vera hápunkur vestrænnar menningar og lista. Um leið og Grikkir vildu afmarka sig frá öðrum þjóðum með því að skilgreina hina fornu menningu sem sína eigin og móta sína sjálfsmynd útfrá því, þá var augljóst að sá skilningur og sú upphafning á menningunni sem þeir vildu eigna sér átti sér rætur víða í Evrópu. Því reyndist erfitt fyrir Grikki að eigna sér þessa arfleifð og líta framhjá því yfirþjóðlega menningarsvæði sem einnig gerði kröfu til hennar.
Vandamálið við þessa afmörkun sjálfsmynda Íslendinga og Grikkja var að þrátt fyrir að þjóðirnar væru að móta sína eigin sjálfsmynd þá var þeim jafnframt mikilvægt að öðlast viðurkenningu í stærra samfélagi þjóða og að þjóðmenning þeirra fengi hlutdeild í alþjóðlegri og heildrænni sýn á menningu. Því stór hluti sjálfsmyndarinnar er í raun endurspeglun á hugmyndum annarra um okkur og því eru sjálfsmyndir ekki einangruð fyrirbæri heldur mótast þær í víxlverkun hugmynda frá ýmsum áttum. Því þurfti að taka afstöðu til þess hvar draga ætti mörkin milli hins þjóðlega og þess alþjóðlega.
Í Elgin-málinu hafa Grikkir ekki enn haft erindi sem erfiði. Elgin-töflurnar standa enn í British Museum og þrátt fyrir að Grikkir muni væntanlega ekki gefast upp á málstað sínum á næstunni þá virðist staða málsins benda til þess að grískur menningararfur verði ekki svo auðveldlega afskrifaður sem sér-grískur en þjóni frekar sem sameiningartákn fyrir það menningarsvæði sem helst hefur hyglt þeim, Evrópu. Grikkir hafa ennfremur innsiglað menningarlegt og stjórnmálalegt samband sitt við Evrópusvæðið með því að gangast inn í ríkjasamband svæðisins og því virðist sem glíma þeirra við efnahagskreppuna muni þróast á annan veg en Íslendinga.
Íslendingar unnu eins konar sigur í handritadeilunni. Flest handritin skiluðu sér „heim“ og þeir gátu rækilega afmarkað sig frá hinum Norðurlandaþjóðunum, undirstrikað að þrátt fyrir sama bakgrunn væru Íslendingar sérstök þjóð sem hefði þróast frábrugðið nágrannaþjóðum sínum og ættu skilið að njóta þeirra ávaxta sem af þessari séríslensku menningu leiddi. Með heimkomu handritanna hlaust sú viðurkenning sem leitast hafði verið eftir og stuðlaði að styrkingu sjálfsmyndarinnar.
Það sem nú bíður þjóðarinnar er nýr vettvangur fyrir mótun sjálfsmyndar sinnar. Svo virðist sem í kjölfar kreppunnar hafi Íslendingar mátt þola ákveðið skipbrot á þeirri ímynd sem þeir hafa verið að móta með sér síðastliðin ár og áratugi. Nú taka við vangaveltur um það hvernig hægt verði að tryggja áframhaldandi sjálfstæði og sérstöðu þjóðarinnar á sama tíma og mörgum virðist óumflýjanlegt að taka upp aukið samstarf við aðrar þjóðir og ríkjasambönd. Nauðsynlegt er að skilgreina á ný þau mörk sem við viljum hafa á milli „okkar“ og „hinna“, út frá hverju við viljum skilgreina okkur og af hverju svo við þurfum ekki að glíma við annars konar kreppu, tilvistarkreppu, í náinni framtíð.