Þjóðremburokk

Gamla Júgóslavía samanstóð af þeim ríkjum sem í dag heita Serbía, Króatía, Bosnía-Hersekóvína, F.J.L Makedónía, Svartfjallaland, Slóvenía, og svo sjálfsstjórnarhéraðið Kósóvó. Eins og í öðrum ríkjum kommúnismans var allri útgáfu ritstýrt í Júgóslavíu. Á meðan ríkið hékk ennþá saman gat rit- og miðstýring landsins haldið þjóðernisdeilum í lágmarki. Öll menningarútgáfa einblíndi á ríkið sem heild, en ekki einstaka hópa. Rokk og pönktónlist áttunda áratugarins er gott dæmi um það. Þær hljómsveitir sem fengu tónlist sína útgefna tóku harða afstöðu gegn NATÓ, stríði Bandaríkjanna í Víetnam og lofuðu kommúnismann. Þessar hljómsveitir flokkuðu sig sem Júgó-rokk og þeim var vandlega miðstýrt af ríkisstjórninni. Júgó rokkið blómstraði á síðustu áratugum gömlu Júgóslavíu og samkvæmt blaðamanni Rolling Stones var Belgrad einn heitasti staðurinn í Evrópu fyrir unnendur rokk-tónlistar. Eftir fall múrsins í Berlín og upplausnar Júgóslavíu leystist rokksenan í Belgrad upp og önnur tónlist réði lögum og lofum í útvarpi og blöðum, sem eftir sem áður var ritstýrt, en af öðrum hagsmunahópum.

Túrbó Folk.

Ef rokkið var tónlist kommúnismans, þá var þjóðlagatónlistin tónlist þjóðernishyggjunnar. Þjóðlagatónlist var litin hornauga af stjórn Títós eins og öll önnur menning sem átti sér rætur meðal ólíkra þjóðarbrota Júgóslavíu. Þjóðlagamenning átti m.a sterkan hljómgrunn meðal serbneskra (Chetniks) og króatískra (Ustashi) þjóðernissinna á 6. og 7. áratugnum og mætti jafnvel tala um ólöglega útgáfustarfsemi í þeim efnum. Eftir því sem leið á níunda áratuginn varð þjóðlagatónlist þó sífellt vinsælli og eftir að Júgóslavía liðaðist í sundur varð hún nær einráð á markaðnum. Þá hafði hún þó tekið miklum breytingum. Hljómurinn var orðinn vestrænni, takturinn þyngri, textarnir beinskeyttari og tónlistinni fylgdi ákveðinn lífsstíll.

Þessi tónlistarstefna hefur fengið nafnið „Turbo Folk" og er einskonar sambræðingur af hefðbundinni austurevrópskri og balkneskri þjóðlagahefð annarsvegar og teknó tónlist hinsvegar. Þessari tónlistarsenu, þjóðlagateknói fylgir líka heljarinnar glamúr sem sækir fyrirmynd sína til bandaríksrar R&B og hipp hopp menningar. Dýrkun neyslumenningar er fyrirferðamikil og lýsir sér í loðfeldum, limmúsínum og yfirdrifnum skartgripum úr dýrum málmum og eðalsteinum. Þessi tónlist hefur ekki náð eyrum margra í vestur Evrópu eða Skandinavíu, en allnokkur lög úr söngvakeppni Evrópskra sjónvarpsstöðva sverja sig í ætt við þjóðlagateknó, t.d sigurlagið árið 2004, Wild Dances með úkraínsku söngkonunni Ruslönu.

Tenging þessarar balknesku tónlistarsenu við bandarískt hipp hopp nær líka dýpra undir glimmerhúðað yfirborðið. Rappsenan í Bandaríkjunum hefur löngum haft vafasamt orð á sér fyrir tengsl við undirheima, klíkustríð og ofbeldi. Þjóðlagateknóið verður til á meðan Júgóslavía leysist upp og á tímabili blóðugra þjóðernisátaka. Þessi spenna endurspeglaðist í þjóðlagateknóinu. Skilaboð sumra listamannanna til annarra þjóðarbrota voru skýr. Til dæmis seldi króatíska hljómsveitin Unprofor Big Band meira en 20.000 eintök af plötunni Fuck them all sem var meðal annars beint að Serbum.

Serbar gengu þó sjálfir einna lengst í þessum efnum. Fjölmiðlunum var eftir sem áður stýrt af serbneskum stjórnvöldum sem lögðu sitt að mörkum til að beina menningarstraumunum í æskilegan farveg. Hljómsveitum og listamönnum sem viðurkenndu sjálfstæði Króatíu og Bosníu og höfnuðu yfirráðum Serba á svæðinu var úthýst af öldum ljósvakans. Sú tónlist sem hlaut hvað mesta kynningu, spilun og auglýsingu í serbneskum fjölmiðlum var herskátt þjóðlagateknó, en ólíkt því sem gerðist í Króatíu einokaði það markaðinn. Í textum vinsælustu laganna á serbneskum útvarpsstöðvum árin 1992 og 1993 var páfanum úthúðað fyrir að fordæma stríðsglæpi Serba og Króatar kallaðir fasistar.

Öfgafylltu listamennirnir féllu þó fljótt í gleymsku, því almenningur var ekki tilbúinn að gleypa hrá hatursskilaboð. Þjóðrembingurinn hélt þó áfram í þjóðlagateknóinu og ofbeldið var aldrei langt undan, þó að því væri ekki dælt beint í hljóðhimnu áheyrenda.

Nú verður kynnt til sögunnar drottning þjóðlagateknósins á Balkansskaga, Svetlana Raznatovic, sem kemur fram undir listamannsnafninu Ceca („Sjeska" samkvæmt íslenskum framburði)
Svetlana fæddist árið 1973, fór að fór að syngja opinberlega þegar hún var átta ára. Hún gaf út sína fyrstu plötu árið 1988, þá fjórtán ára. Fyrstu þrjár plöturnar innihéldu hefðbundna þjóðlagatónlist sem ávann Cecu sífellt stærri áheyrendahóp og í lok níunda áratugarins var hún ein frægasta söngkona þáverandi Júgóslavíu. Í byrjun tíunda áratugarins kynntist hún skæruliðaforingjanum Arkan og fljótlega urðu þau eitt vinsælasta og dáðasta par Serbíu. Á sama tíma varð takturinn á plötunum Cecu þyngri og elektrónískari, barmur hennar stækkaði um nokkrar skálastærðar og hún varð sífellt fáklæddari á sviði. Arkan var einn nánasti samstarfsmaður Slobodans Milosevics og foringi skæruliðasveitar sem kennd var við hann sjálfan og kallaðist Tígrar Arkans (e. Arkan´s Tigers) og voru ábyrgir fyrir m.a þjóðernishreinsunum Serba í Bosníu á fyrri hluta tíunda áratugarins. Brúðkaup Cecu og Arkans árið 1995 var sannkallað stjörnubrúðkaup, því samkvæmt serbneskum fjölmiðlum voru tvær helstu vonarstjörnur landsins að rugla saman reitum, föðurlandsvinurinn Arkan og þjóðholla poppstjarnan Ceca. Brúðkaupið var sýnt í beinni útsendingu á sjónvarpsstöðinni Pink Tv (sem er einskonar MTV í Serbíu) og parið var undir sífelldri smásjá fjölmiðla, sem kepptust um að hlaða á þau lofi.

Ceca hefur þó aldrei látið hanka sig á að láta eitthvað út úr sér í textum eða tónum sem mætti túlka sem óvild í garð annarra þjóðarbrota á Balkanssaga þó svo að tenging hennar við Slobodan Milosevic og serbneska skæruliðahreyfingu sé augljós. Til þess er hún of vinsæl og opinber persóna. Slíkt myndi einungis koma niður á plötusölu og stofna henni í lífshættu. Hinsvegar er hún óhrædd við að nota frægð sína til að koma vafasömum þjóðernisboðskap á framfæri án þess að segja það berum orðum. Ceca notaði oft á tíðum tígrisdýr sem leikmuni þegar hún kom fram, sem var augljós skírskotun til skæruliðahreyfingar Arkans. Á tónleikum í Belgrad á tíundaáratugnum má sjá Cecu, íklædda þröngum leðurbúningi sveifla sér í kringum búr sem inniheldur tvo síberíutígristýr á meðan hún syngur lagið Belgrad, Belgrad. Í bakgrunni tónleikaupptökunnar má heyra áheyrendur tryllast af fögnuði við uppátækið. Þegar Ceca er spurð um þá þjóðrembingslegu slagsíðu sem vissulega má finna í lögum hennar hefur hún sneytt fram hjá spurningunni og sagst elska alla aðdáendur sína jafnt. Hún segist þó jafnframt aldrei ætla að koma fram í Zagreb né Sarajevó.

Hollywood samband Cecu og Arkans fékk þó skjótan endi í janúar árið 2000 þegar Arkan var skotinn til bara í hótelandyri í Belgrad. Þrátt fyrir að hafa verið skotinn í höfuðið tórði hann nógu lengi til að geta dáið í örmum Cecu sinnar, eða svo segir sagan. Ceca tók hlutverk sitt sem syrgjandi ekkju mjög alvarlega, hvarf úr sviðsljósinu í 18 mánuði og fullyrti í blaðaviðtölum að hún myndi aldrei elska annan mann. Slúðurvefir hafa verið duglegir að halda öðru fram, en Ceca situr við sinn keip og segist helga sig minningu Arkans. Árið 2003 var hún handtekin og ákærð fyrir ólöglega vopnasölu, eftir að umtalsvert magn skotvopna fannst á heimili hennar. Einnig var hún ákærð fyrir að hafa ásamt nánustu fylgismönnum Arkans lagt á ráðin um að myrða Zoran ?in?i?, þáverandi forsætisráðherra Serbíu. Ceca var þó sýknuð af öllum ákærum.

Hér hefur áður verið fullyrt að þjóðlagateknóið hafi sprottið uppúr jarðvegi sem skapaðist þegar gamla Júgóslavía stóð á tímamótum. Rokkið, sem hafði á einhvern hátt þjónað kommúnismanum, leystist upp og þjóðlagateknóið tók við sem birtingamynd herskárrar þjóðernisstefnu. Slík einföldun er þó varasöm og hér skal tekið fram að þó svo að þjóðernisátök hafi vissulega endurspeglast í tónlist einstakra listamanna sem bæði voru á jaðri tónlistarsenunnar, sem og súperstjörnur eins og Ceca, er vafasamt að fullyrða slíkt um tónlistina í heild sinni. Ef slíkar fullyrðingar væru algildar ætti þjóðlagateknóið að hafa dáið drottni sínum þegar stríðunum í fyrrverandi Júgóslavíu lauk og Milosevic hrökklaðist frá völdum og í fangelsi. Svo er þó ekki og í dag er Ceca ennþá ein skærasta stjarnan á Balkansskaga. Vinsældir hennar hafa líka alltaf náð út fyrir Serbíu og á netinu eru til bæði króatískar og bosnískar aðdáendasíður tileinkaðar henni.

Hin síðari ár hefur hún þó haldið sig frá því að skírskota til ágæti serbnesks þjóðernis og syngur mestmegnis um ástir, sorg og afbrýði um þessar mundir. Von er á safnplötu frá henni á næsta ári.