Þjóðríkið afbyggt, goðsögnin afhjúpuð? Rýnt í fræðimanninn Guðmund Hálfdanarson og ritið Íslenska þjóðríkið, uppruni og endimörk. Seinni hluti

Íslenska þjóðríkið er afbragðs dæmi um það hvernig sagnfræðin getur verið í beinni samræðu við samtíma sinn með því að benda á hvernig fortíðin mótar stöðugt hugmyndir samtímans - hugmyndir sem geta virkað „ósögulegar“ á þá er ekki kæra sig um að líta um öxl. Ritið virðist að nokkru hugsað til að benda á hvernig pólitísk orðræða sjálfstæðisbaráttunnar mótar enn að hluta sjálfsmynd og orðræðu íslenskra stjórnmála. Guðmundur virðist því hafa ákveðnar hugmyndir um hlutverk sagnfræði í samfélaginu þ.e. að sýna hvernig Íslendingum er réttast að „[…] byggja afstöðu sína til samtímans á gagnrýnu mati á fortíðinni.“¹ En það má einnig greina pólitískan undirtón í Íslenska þjóðríkinu. Augljóst er t.d. að höfundi hugnast best að segja sögu „litla mannsins“ um leið og hann „gengisfellir“ hetjusögur sjálfsstæðisbaráttunnar. Hér má nefna dæmi úr fjórða kafla sem um hrekur þá goðsögn „að efnahagslegar framfarir á Íslandi á nítjándu og tuttugustu öld hafi staðið í nánu sambandi við aukið frelsi þjóðarinnar“ í kjölfar þjóðfrelsisbaráttunnar. Í lok kaflans segir höfundur að raunverulegar „hetjur íslenskrar iðnbyltingar“ hafi verið þeir „sem fluttu úr sveitunum á mölina þrátt fyrir allar hrakspár“ samtímamanna.² Fljótt hvarflar því að lesanda að pólitískar skoðanir höfundar halli helst í átt til vinstri. En könnum nú áfram hvernig persóna sagnfræðinga birtist í fræðum þeirra.

Í fræðideilum Guðmundar við Gunnar Karlsson endurspeglast að nokkru umræða seinustu ára um hvernig beri að skilja þjóðerni. Gunnar fer fram undir merkjum eþnískra hugmynda um þjóðir og þjóðríki, Guðmundur undir fána módernískra hugmynda. Báðir leita þeir þó að hluta í hvorn kennirammann fyrir sig til að skýra þjóðerni og uppruna þjóðríkja. Deila þeirra snýst því að mestu um það hve gamalt þjóðerni og þjóðvitund Íslendinga sé og hvort þjóðvitund eigi sér rætur í þjóðflokkasamfélögum, nokkuð sem mjög vandasamt er að greina eða mæla. Guðmundur gerir tilraun til slíks m.a. með því að túlka kosningaþátttöku 1918 og 1944 en Gunnar leitar í skrif presta og betri bænda frá fyrri öldum þar sem hann telur birtast vitund um íslenskt þjóðerni. Að mínu mati birtist í deilu þessari afstaða þeirra tveggja til pólitísks samtímaefnis auk ólíkrar sýnar á stöðu sína í samhengi við fortíð íslensks samfélags. Það að varðveita hugmyndina um íslensku þjóðina fyrr á öldum sem samheldinn flokk manna virðist vera það sem Gunnari gengur til með skrifum sínum, en hann telur sig m.a. hafa sýnt fram á að íslensk þjóðernisvitund eigi sér rætur allt aftur til þjóðveldisaldar þó hún hafi ekki tekið á sig pólitískan blæ fyrr en á 19. öld.³ En fræðileg afstaða Gunnars fær á sig nýja „vídd“ er skrif Gunnars um íslenska þjóð eru skoðuð nánar. Hugmyndir sjálfstæðisbaráttunnar og goðsögnin um íslenska þjóðríkið virðist enduróma í skoðunum hans. Hann hefur m.a. haldið því fram að bændastéttin, í hinni eldri samfélagsgerð, hafi verið samstæður hópur en ekki „[…] divided into two groups, the rich landowners and the poor farmers who had no or very little land of their own. The whole farming class can be ordered along an uninterrupted continuum from those who owned no land to those who possessed up to 60 farms.“⁴ Íslenska þjóðin var þá samkvæmt Gunnari nánast ein og óskipt eftir stöðu eða efnum. Gunnari virðist því vera meira í mun að varðveita einingarsögu íslenskrar þjóðar ólíkt yngri fræðimönnum sem þvert í móti hafa rökstutt hið gagnstæða. Hugmyndir og sýn Gunnars Karlssonar á samtíma sinn virðist því enn krefjast einingar í fortíðinni. Andstætt þessu endurómar Íslenska þjóðríkið vantrú margra fræði- og stjórnmálamanna, í upphafi 20. aldar, á þjóðríkið. Guðmundur nýtir sér ritið sem rödd er talar fyrir því að íslenskt þjóðerni sé hugsað upp á nýtt þegar hyllir undir pólitískan samruna þjóðríkja Evrópu. Deilur þeirra Gunnars og Guðmundar sýna því samræður tveggja kynslóða, hinnar eldri er ólst upp við flokkun og skilgreiningar heimsins sem hin yngri sér flosna upp. Á meðan hin eldri vill halda í íslenskt þjóðerni sem grundvöll fullveldis sér hin yngri fram á umbyltingu þess á tímum alþjóðlegra markaða, internets og menningarneyslu sem nær út fyrir öll landamæri þjóðríkja. Hinn yngri vill því leita nýrra leiða til að skilja og skýra mannleg samfélög í fortíð, nútíð og framtíð þar sem fyrri flokkanir og skilgreiningar virðast ekki lengur eiga við.

Í Íslenska þjóðríkinu birtist heimssýn höfundar vel í umræðu um stöðu Íslands gagnvart hnattvæðingu nútímans. Af þeirri niðurstöðu að þjóðerni sé hvort sem er hugsmíð auk þess að þjóðríkið virðist vera að missa vald sitt og vægi gagnvart þegnum sínum virðist sem að Guðmundur vildi helst sjá Ísland ganga til aukins samstarfs við stærri heild - Evrópusambandið. Þannig segir Guðmundur í lokakafla verksins í kjölfar umræðu um grundvöll fullveldis og lýðræðis að „[…] ég á fullveldi mitt ekki undir því að ég er íslenskur ríkisborgari, heldur því að ég er þegn ríkis sem virðir og tryggir réttindi mín. Af þessu leiðir einnig að Íslendingar þurfa alls ekki að glata fullveldi sínu með því að ganga inn í stærri ríkisheildir, hvort sem þeir taka upp nýtt ríkisfang sem einstaklingar eða þjóðin gerist sem ein heild aðili að nýju ríki.“⁵ Hér er að sjálfsögðu verið að undirstrika að íbúar Íslands geti verið Íslendingar þó þeir gangi í Evrópusambandið. Í bókinni er því að finna pólitískan boðskap þ.e. þann að þjóðerni skuli ekki vera grundvöllur pólitíkur. Guðmundur boðar því í Íslenska þjóðríkinu nýjan grundvöll íslenskrar stjórnmálaumræðu, grundvöll sem ekki er plagaður af orðræðu sjálfstæðisbaráttunnar, grundvöll sem lítur handan sköpunargoðsagna þjóðríkja og þjóðernis. Það er því erfitt að lesa seinasta kafla bókarinnar á annan veg en að Guðmundi hugnist að Ísland gangi í fjölþjóðlega ríkisheild. Það er því sérstakt við Íslenska þjóðríkið að í því fjallar höfundur ekki einungis um fortíðina, heldur ljær hann verki sínu gildi með því að velta fyrir sér framtíðinni á grundvelli sagnfræði sinnar. Það verður að teljast fremur óvenjulegt að íslenskt sagnfræðirit birti framtíðarspá höfundar á jafn beinskeyttan hátt.

Íslenska þjóðríkið er því bæði hið ágætasta fræðirit auk þess að vera dæmi um hvernig sagnfræðirit eru ávallt í samræðu við samtíma sinn og höfund. Í þeim kemur ávallt fram persónuleg heimsmynd, stjórnmálaskoðanir og lífssýn höfundar enda verða allar fræðilegar rannsóknir, flokkanir og hugtakasmíð ávallt til í samspili við samfélag sitt, eða líkt og Guðmundur Hálfdanarson kemst að orði, „[r]annsóknir fræðimanna verða aldrei til í einangrun.“⁶