Þorskur á þurru landi eða fagur fiskur í sjó? Fyrri hluti.

Fisk upp á hvern disk! Þessi setning gæti í raun verið inntak fyrsta markmiðs Þúsaldarmarkmiðanna svokölluðu, en hún fjallar um hvorki meira né minna en útrýmingu fátæktar og hungurs úr heiminum. Þúsaldarmarkmiðin átta eru helstu áhersluatriði Þúsaldaryfirlýsingar Sameinuðu þjóðanna, sem samþykkt var á 55. allsherjarþingi samtakanna árið 2000. Yfirlýsingin tekur einnig á heilbrigðis-, mennta-, jafnréttis-, umhverfis- og réttlætismálum, en í þessum fyrsta punkti er markmiðið að minnka hlutfall þess fólks í heiminum sem býr við örbirgð og hungur um helming frá því sem það var árið 1990. Takmarkið á að nást árið 2015.¹

Eflaust þykir mörgum þessi markmið heldur háleit og líklega er hægt að deila lengi um hvort eða hvenær þessu takmarki verður náð. En burtséð frá því, þá eru þessi markmið orðin að almennum viðmiðum í alþjóðlegri þróunarsamvinnu og íslensk stjórnvöld aðilar að þeim.² Því er ekki úr vegi að spyrja um hvar Íslendingar ætli að leggja sitt lóð á vogarskálarnar og hvernig þeir muni aðstoða þau ríki heims sem búa við hvað lökust lífskjörin.

Hvert stefna Íslendingar í þróunarmálum?

Í þessari grein verður skyggnst inn í stefnu íslenskra stjórnvalda í þróunarmálum og sjónum beint að einum anga þeirra, nánar tiltekið verkefnum Þróunarsamvinnustofnunar Íslands (hér eftir nefnd ÞSSÍ) á sviði fiskimála. Sérstaklega verða til umfjöllunar verkefni hennar í Afríkuríkinu Malaví og spurningum um tilgang, umfang, nálganir, framkvæmd og árangur svarað.

Í síðari hluta greinarinnar verður rætt um kenningar í tvíhliða þróunarsamvinnu, þeim vettvangi sem ÞSSÍ starfar á. Helstu viðhorf og nálganir á þessu sviði verða rakin, þau borin saman og litið á hvernig þau hafa breytt starfsaðferðum og hugmyndum fólks innan geirans. Horft verður á framvindu þessarra mála erlendis og hún borin saman við þróunina í starfi ÞSSÍ.

Þá verða verkefnin í Malaví skoðuð í ljósi þessarra kenninga. Haft verður að leiðarljósi hvort þau kunni að hafa orðið fyrir einhverjum áhrifum af þeirra völdum og reynt að meta þau út frá styrkleikum og veikleikum. Hafa fiskimálaverkefnin í raun skilað sér í bættum hag Malavíbúa? Eiga þau framtíðina fyrir sér sem fagur fiskur í sjó, eða eru þau dæmd til að daga uppi eins og þorskur á þurru landi?

Fiskimálaverkefni ÞSSÍ - upphaf, framvinda og umfang

Upphaf fiskimálaverkefna ÞSSÍ má rekja aftur til ársins 1979 þegar hafinn er undirbúningur að verkefni um þróun sjávarútvegs á Grænhöfðaeyjum. Árið eftir tekur ÞSSÍ formlega til starfa og hefur vinnu við þetta fyrsta sjálfstæða verkefni sitt.³ Upphafið er í takt við breyttar áherslur í þróunarmálum á áttunda áratug síðustu aldar. Á þessum tíma er verið að snúa frá iðnvæðingu og áhersla þess í stað lögð á frumþarfir, s.s. framleiðslu matvæla, hreint vatn, húsaskjól, grunnmenntun og heilsugæslu.⁴ Allt frá þessu fyrsta verkefni ÞSSÍ hafa fiskimálaverkefnin skipað stærsta sessinn í starfinu og voru reyndar, ásamt smáum hliðarverkefnum af félagslegum toga, í raun eina tegundundin í starfsemi stofnunarinnar fram til ársins 2000.⁵

Með tilkomu nýrra verkefna á sviðum heilbrigðis-, mennta- og félagsmála hin síðari ár, hefur vægi fiskimálaverkefnanna þó farið minnkandi.⁶ Árið 2005 er hlutdeild þeirra í heildarfjárframlögum ÞSSÍ þannig komin niður í 31%, en eftir sem áður eru þau enn stærsti hluti kökunnar.⁷ En hvenær hóf ÞSSÍ afskipti sín af fiskimálum í Malaví?

SADC- fiskveiðiverkefnið, Malavívatnsverkefnið og Bunda háskóli

Þróunarsamstarf ÞSSÍ við Malaví má rekja aftur til ársins 1989 og tengist það í byrjun stuðningi Norðurlanda við almennt samstarfsverkefni ríkja í sunnanverðri Afríku - skammstafað SADC. Hlutverk ÞSSÍ var að sinna fiskveiðihluta þessa samstarfs. Fljótlega kom í ljós að SADC-ríkin sýndu þessu verkefni lítinn áhuga og hvíldi það nánast að öllu leyti á starfsfólki ÞSSÍ. Árið 1996 var reynt að koma verkefninu í höfn með samningi um stuðning Malavískra stjórnvalda og samkvæmt skýrslu frá 2001 var þá tilbúin fullkomin tæknimiðstöð, með farartækjum og fjórum þjálfuðum starfsmönnum og verkefni ÞSSÍ þar með lokið.⁸

Malavívatnsverkefnið hófst árið 1990 í samvinnu við Alþjóðabankann og Norræna þróunarsjóðinn - NDF og var annað helsta verkefni ÞSSÍ í Malaví allan 10. áratuginn.⁹ Meginmarkmið verkefnisins var að efla sjálfbærar veiðar á vatninu til að styrkja efnahag landsins og skjóta styrkari stoðum undir fæðuöflun landsmanna.¹⁰ Verkefnið skiptist í tvo meginhluta: byggingu og rekstur rannsóknaskips og fjárhagslegan stuðning við fiskirannsóknastöð. Mikill árangur varð af þessu verkefni sem sýndi fram á gjöful fiskimið úti á vatninu, þar sem áður höfðu ekki verið stundaðar veiðar. Miðin urðu grundvöllur togveiða á vatninu, en sjálfu verkefni ÞSSÍ lauk formlega árið 2000.¹¹

Árið 1991, um svipað leyti og Malavívatnsverkefnið var að hefjast, tók ÞSSÍ þátt í að koma á fót fiskeldisdeild við Landbúnaðarháskóla Malaví. Verkefnið var á vegum SADC-ríkjanna og átti að þjónusta allt það svæði. Meiningin var að verkefnið nyti stuðnings fleiri aðila, m.a. Norðmanna, en sá stuðningur brást og því þurfti að takmarka nemendafjöldann við 10-12 nemendur á ári frá öllu svæðinu. ÞSSÍ leiddi verkefnið, bæði hvað varðar rekstur og aðstöðu sem og námsstyrki og var verkefnið enn í gangi árið 2005.¹²

Sjómannaskólinn, sjómælingar og kortagerð í Malavívatni

Á árinu 1999 undirritaði stofnunin samning um stuðning við sjómannaskóla sem settur hafði verið á laggirnar árið 1981. Skólinn var upphaflega eingöngu ætlaður farmönnum á Malavívatni, en með aukningu togveiða á vatninu hafði skapast þörf fyrir menntun yfirmanna á fiskiskipum. Höfuðverkefnið var að ráða tvo íslenska kennara sem sjá skyldu um endurskipulagningu, gerð námsskráa, þjálfun innlendra kennara og fleira.¹³

Kortlagning og sjómælingar á Malavívatni var næst á dagskrá ÞSSÍ og í lok árs 2000 undirritaði stofnunin samning þar að lútandi. Þarna var orðið aðkallandi að gera ný kort, bæði til nota í samgöngum og fiskveiðum. Þáverandi kort voru yfir fjörutíu ára gömul og höfðu ekki verið uppfærð, þrátt fyrir verulegar breytingar á sjálfu vatninu í gegnum árin. Í þessu verkefni lagði stofnunin fram tækniaðstoð og hluta rekstrarkostnaðar.¹⁴

Fiskimálaverkefnin í Malaví - umfang

Eins og sjá má af upptalningunni hér að framan hafa umsvif ÞSSÍ í Malaví verið töluverð í gegnum árin. Árið 2005 má því til staðfestingar sjá á ríkisreikningi að fyrirferðin í starfseminni er langmest í Malaví, sem tekur til sín um 25% af heildarfjármagni stofnunarinnar. Reyndar þarf að fara allt aftur til ársins 2000 til að sjá önnur lönd ofar á blaði.¹⁵ Landið sker sig ekki úr með tilliti til skiptingar á milli málaflokka, hún er í fullu samræmi við heildarþróunina í fjárútgjöldum stofnunarinnar, þar sem hlutur fiskimála fer minnkandi.¹⁶

Eftir þessa innsýn í fiskimálaverkefni ÞSSÍ og starfið í Malaví er rétt að líta á aðferðafræðina í þróunarsamvinnunni. Í næsta hluta greinarinnar verða bornar saman helstu nálganir og kenningar í faginu og þær settar í samhengi við vinnulag stofnunarinnar og það sem tíðkast í þessum málum fyrir utan landssteinana.