Til hvers að taka pólitíska ábyrgð á pyntingum sínum?

Pyntingar eru í eðli sínu skipuleg aðferð til að brjóta niður einstaklinginn, jafnt á líkama og sál. Það er staðreynd að það eru yfirleitt ríki sem pynta þegna sína í þeim tilgangi sem ríkið skilgreinir sem forgangsatriði hverju sinni, svo sem þjóðaröryggi, yfirráð yfir ákveðnu landsvæði eða opin hugtök eins og „hagmunir heildarinnar.“ Þessi staðreynd er fullkomin andstaða þess sem í dag er skilgreint sem lýðræði og lagalegt frelsi, þ.e.a.s. áhersla á réttindi einstaklingsins gagnvart ríkinu. Þrátt fyrir aldarlanga baráttu sem snúist hefur um að ríkið kæmi fram við einstakling sem jafninga, er ríkið enn sá aðili sem einstaklingum stafar mest hætta af þegar kemur að mannréttindabrotum. Það er einnig staðreynd að þrátt fyrir að mannréttindi séu staðfest með alþjóðalögum er nær eingöngu hægt að vernda þau á grundvelli ríkis og ríkisborgararéttar en sjaldnast fyrir alþjóðadómstólum, nema um þjóðarmorð eða alvarlega stríðsglæpi sé um að ræða.¹

Barack Obama Bandaríkjaforseti ákvað fyrr á þessu ári að birta ekki nánari upplýsingar um pyntingar bandarískra ríkisstarfsmanna né stóran hluta af skjölum sem fjölluðu um þá pólitísku ákvörðun ríkisstjórnar Bush um að Bandaríkin áskyldu sér þann rétt að notast við pyntingar eða harkalegar yfirheyrsluaðferðir gagnvart hugsanlegum hryðjuverkamönnum eða einstaklingum sem ógnuðu þjóðaröryggi landsins. Sérstaklega kaldhæðnislegt er að ríkisstjórn Obama notar í raun sömu rök og ríkisstjórn Bush notaði upprunalega til að framkvæma þessar lagabreytingar, þ.e.a.s. að nú ríki „sérstakt ástand,“ og birting þessa efnis gæti ógnað þjóðaröryggi landsins og lífi hermanna sem berjast í Írak og Afghanistan. En að vissu leyti er ákvörðun Obama og ríkisstjórnar hans skiljanleg. Þeir valmöguleikar sem eru í boði voru síður en svo auðveldir.

Obama getur í fyrsta lagi gert ekki neitt, og vonað að með tímanum minnki áhugi almennings á málefninu og að lokum verði hægt að láta eins og þessi kafli í sögu Bandaríkjanna sé gleymdur. Að vissu leyti ríkir ákveðin sátt meðal Bandaríkjamanna um þennan möguleika, önnur áðríðandi málefni svo sem versnandi efnahagur og erlendur stríðsrekstur hafa ýtt umræðunni um hugsanleg málaferli vegna pyntinga til hliðar um óákveðinn tíma.

Í öðru lagi væri mögulegt að koma á laggirnar sjálfstæðri og óháðri nefnd úr báðum stjórnmálaflokkum sem sitja á þinginu, til að rannsaka málið og koma með tillögur um hvert framhaldið yrði. Þessi leið er æskileg í ljósi þess hversu viðkvæmt málefnið, sem og í ljósi þeirrar staðreyndar að hæstiréttur Bandaríkjanna er of pólítískur til að geta dæmt um þetta málefni án þess að ákvörðun réttarins sé dregin í efa. Kosturinn við óháðar rannsóknarnefndir er að þær geta oftar en ekki stuðlað að ákveðnu samkomulagi um málefni sem geta skipt þjóðinni í tvær andstæðar fylkingar. Þrátt fyrir að pyntingar Bandaríkjastjórnar hafi átt sér stað meðan Repúblikanar voru við stjórnvölin er samkvæmt kenningum Darius Rejali² ekkert sem kemur í veg fyrir að Demókratar muni ekki beita slíkum aðferðum í framtíðinni, líkt og fjallað var um í greininni „Pyntingar í nútíma lýðræðisríkjum“ síðastliðið vor. Verður að teljast líklegt að málaferlin myndu leiða í ljós að Demókratar hafi haft vitneskju um bæði notkun og umfang pyntinganna.

Í þriðja lagi væri hægt að kæra stjórnmálamenn og þá lögfræðinga sem tóku þátt í að lögleiða pyntingar ríkisins á einstaklingum. Slíkt gæti hugsanlega átt sér stað ef öll skjöl þess efnis verða opinberuð, líkt og Dick Cheney, fyrrverandi varaforseti hefur óskað eftir og rætt hefur verið í greininni „Pólitísk áhrif pyntinga.“ Þessi leið verður þó að teljast mjög ólíkleg, í ljósi þeirrar friðhelgi sem fyrrum starfsmenn ríkistjórnar Bush njóta. Einnig hefur bæði Obama og Eric Holder dómsmálaráðherra Bandaríkjanna áréttað að þeir ríkisstarfsmenn sem tóku þátt í pyntingum munu ekki vera kærðir þar sem þeir voru að fylgja lögum sem voru í gildi á þeim tíma. Þessi möguleiki er einnig ólíklegur í ljósi þess lagalega fordæmis sem þessi aðferð myndi bjóða uppá, svo ekki sé minnst á álitshnekkinn sem Bandaríkin yrðu fyrir með því að birta öll þau gögn sem nauðsynleg eru í slíku lagaferli.

Fjórði og síðasti möguleikinn er sá sem stjórn Obama á nær enga möguleika á að framkvæma, en er á sama tíma sú leið sem vænlegust er til þess að einhver niðurstaða um þetta málefni náist. Sá möguleiki fælist í að Bush fyrrum forseti komi hreint fram og viðurkenni mistök sín og lagabrot frammi fyrir almenningi. Það er þegar til fordæmi fyrir slíku, Reagan baðst afsökunar árið 1987, eftir að óháð nefnd á vegum Bandaríkjastjórnar komst að þeirri niðurstöðu að aðgerðir stjórnarinnar í Íran-Contra-málinu hefðu brotið bæði lands- sem og alþjóðalög.⁴ Hvort þessi möguleiki sé raunhæfur er erfitt að segja nákvæmlega til um, en á endanum var þetta pólítísk ákvörðun sem tekin var af lýðræðislega kosnum leiðtoga og í raun er hann sá eini sem getur tekið frumkvæðið og axlað ábyrgð á ákvörðun sinni og gjörðum ríkisins.

Sú ákvörðun Obama forseta að gera lítið sem ekki neitt til að fjalla um þennan kafla í bandarískri sögu, rennir stoðum undir aðra kenningu Rejali sem heldur því fram í riti sínu að það séu ekki einungis lýðræðisríki sem standi meira og minna fyrir þeim pyntingum sem eiga sér stað í heiminum heldur séu pyntingar óhjákvæmilegur fylgifiskur lýðræðis því stjórnvöld læri ekki af reynslunni.³ Einungis þeir sem læra af mistökum geta komið í veg fyrir að endutaka þau. En til þess að læra af þeim þarf að fjalla um þau á opinskáan hátt og í ljósi þess hvers eðlis pyntingar eru, er líklegt að sú umfjöllun verði fullnægjandi. Hvaða ríkisstjórn er í raun tilbúin að birta gögn sem sýnir með skýrum hætti öll þau lagabrot og mannréttindabrot sem voru skipulega framkvæmd í nafni þjóðaröryggis? Þrátt fyrir skipulegar pyntingar Frakka í Alsír á sínum tíma hefur franska ríkið aldrei viðurkennt það opinberlega þó franskir hermenn hafi fjallað um málefnið. En á sama tíma er nær eingöngu fjallað um mannréttindabrot á grundvelli ríkisins og það er því hlutverk ríkisins að fjalla um þessi brot fyrir dómstólum.

Hver svo sem ákvörðun Bandaríkjastjórnar verður er ljóst að hún mun hafa gagnger áhrif á alþjóðavettvangi. Ef þögnin heldur áfram að ráða ríkjum er líklegt að hún, líkt og notkun pyntinga, breiðist út meðal annarra lýðræðisríkja. Hafa verður í huga að þó Evrópa sé skilgreind sem vagga lýðræðis og talin til fyrirmyndar þegar kemur að mannréttindum er það einnig sú álfa sem aðstoðaði Bandaríkjamenn með fangaflugi og leynilegum fangelsum. Ríkisstjórn Obama gæti því með ákvörðun sinni sýnt og sannað að það eru ekki bara einstaklingar sem læra af mistökum sínum heldur einnig ríkið. Bandaríkin hafa tækifæri til þess að hafa fyrri ákvaðarnir lýðræðisríkja að engu og breyta gangi sögunnar. Þau geta afsannað kenningar Rejali, horfst í augu við mistök fortíðarinnar og tekið ábyrð á gerðum sínum.