Sumarið 2006 var unnið verkefni á vegum Nýsköpunarsjóðs námsmanna sem bar nafnið Andrými í Reykjavík. Hver eru þau og hvar eru þau? Bragi Bergsson nemandi á umhverfisskipulagsbraut Landbúnaðarháskóla Íslands vann verkefnið og var leiðbeinandi hans Auður Sveinsdóttir, landslagsarkitekt og dósent við Landbúnaðarháskóla Íslands.
Hugtakið andrými er nokkuð óljóst hugtak í íslenskri tungu en íslenskri orðabók er til orðið andrúm og er það skilgreint sem tóm til að daga andann. Því þurfti að skilgreina hugtakið andrými áður en hafist var handa við rannsóknina og var unnið út frá eftirfarandi skilgreiningu við vinnslu verkefnisins:
Opin svæði græn eða grá, stór og smá sem er að finna á milli bygginga í borgum og bæjum. Svæði sem veita íbúum borga og bæja tóm til að draga andann, afdrep þeirra frá umferð og öðrum skarkala byggðarinnar. Staður til samveru, hvíldar og dægrastyttingar. (Hér er þó ekki átt við lóðir við opinberar byggingar s.s. Kirkjur og skóla.)
Andrýmin í borgarlandslagi Reykjavíkur eru nokkuð mörg, allt frá því að vera litlir blettir sem urðu afgangs við byggingu hverfanna (s.s. ónýtt byggingarland), til þess að vera vel skipulögð leiksvæði fyrir börn eða skrúðgarðar. Þessi svæði eru skilgreind í Aðalskipulagi Reykjavíkur 1984-2004 og eru þar merkt inn á sérstakt kort sem græn svæði og opin svæði. Í núgildandi Aðalskipulagi Reykjavíkur 2001-2024 eru þessi svæði ekki sýnd eða skilgreind sérstaklega og er það miður. Þar er landi borgarinnar skipt niður í stóra og víðtæka flokka s.s. íbúðarsvæði og opin svæði. Opnu svæðin eru augljós í borgarlandslaginu þar sem þau eru mjög víðáttumikil, hér er t.d. átt við Laugardalinn, Elliðaárdalinn og Öskjuhlíðina. Minni svæðin s.s. leikvellir og litlir almenningsgarðar eru ekki skilgreind, hér er átt við t.d. Hallargarðinn við Fríkirkjuveg og Grundargarð við Grundargerði.
Þörf borgarbúa fyrir græn opin svæði var viðurkennd á Íslandi í byrjun 20. aldar. Það gerði Guðmundur Hannesson læknir árið 1916, í riti sínu Um skipulag bæja. Þar segir hann m.a.:
Jafnframt því sem húsin hækka, verður að breikka göturnar því ekki mega þær vera miklu mjórri en húshæðin. Þá neyðast menn til að ætla ríflega svæði fyrir lystigarða handa almenningi á víð og dreif um borgirnar, leikvelli handa börnum o.s.frv.
Það verður að teljast nokkuð merkilegt að þessi skrif Guðmundar séu frá árinu 1916, því á þeim tíma voru skrúðgarðar og trjárækt ekki ofarlega á forgangslistanum hjá skipulagsyfirvöldum og raunar hélst það svo næstu 60 árin. En skipulagssaga Reykjavíkur snérist að mestu um húsnæðisvanda borgarinnar, allt fram á 8. áratuginn og viðbrögð skipulagsyfirvalda við stöðugum straumi fólks til svæðisins. Þannig að lítið fór fyrir umræðu um græn svæði fyrir íbúana, enda tíðarandinn annar.
En árið 1974 var skorin upp herör gegn malbikunar- og steypustefnu skipulagsyfirvalda, þegar gerð var áætlun um umhverfi og útivist, áætlun sem síðar fékk nafnið Græna byltingin. Þar var lögð fram tillaga um göngu-, hjól- og reiðstíga um borgarlandið og hlutverk hinna ýmsu opnu svæða skilgreint. Augljós merki þess að þessi bylting hafi fjarað út er að sjá í núgildandi aðalskipulagi Reykjavíkur.
Mikilvægi andrýma í erlendum stórborgum hefur um langt skeið verið viðurkennt, auk þess sem margar rannsóknir hafa verið gerðar sem sýna fram á mikilvægi þeirra fyrir borgarbúa.
En hvernig er þetta á Íslandi? Hafa Íslendingar þörf fyrir andrými? Hver er skoðun Íslendinga á andrýmum? Eru andrými notuð á Íslandi? Hvert er mikilvægi andrýma?
Þessum spurningum var m.a. reynt að svara í verkefninu.
Ákveðið var að skoða andrými í Lækjahverfi, Laugaráshverfi, Langholtshverfi, Vogahverfi, Sundahverfi, Heimahverfi, Smáíbúða- og Bústaðahverfi. Þessi hverfi eiga það sameiginlegt að vera byggð á svipuðum tíma en eru þó mjög ólík að gerð og skipulagi, sérstaklega þegar andrými þeirra eru skoðuð.
Alls er um að ræða 25 andrými og kom það höfundi á óvart hversu mörg þau voru, sérstaklega þar sem mörg þeirra eru ekki skipulögð sem hluti af íbúðarbyggðinni.
Höfundur fór í öll andrýmin og skrásetti hvað þar var að finna, hvernig upplifunin var auk þess sem reynt var að leggja mat á hve vel heppnuð þau voru og hvernig þau væru nýtt af íbúum hverfanna.
Í flestum andrýmanna var að finna leiktæki fyrir börn og trjágróður. Áberandi var að flestum svæðunum var illa við haldið, lýsingu var ábótavant auk þess sem ruslatunnur og bekkir voru af skornum skammti. Einungis var um skoðun og upplifun höfundar að ræða, en vert væri að fara dýpra í þessi svæði, með góðri greiningu á þeim. Svo sem hvernig þau eru uppbyggð og hvaða gróður er á þeim. Í kjölfarið mætti svo koma með tillögu að því hvernig þau ættu að vera, til þess að þau myndu nýtast sem best.
Lítil könnun var gerð, þar sem reynt var að sjá hver sýn íbúa borgarinnar er á andrýmin. Þar kom fram að gildi andrýmanna í hugum fólks var frekar mikið og voru t.d. 88% aðspurðra alfarið á móti því að andrýmin yrðu notuðu sem byggingarland. Fólk notaði andrýmin mismikið og voru þau aðallega nýtt af börnum til leiks, hvíldar í grasi eða á bekkjum og samveru með fjölskyldu. Fólki þótti aðallega vanta meiri umhirðu í andrýmunum og meiri gróður.
Erfitt er að meta hvort þörf sé á fleiri andrýmum í Reykjavík, en verkefnið sýnir fram á þörf Reykvíkinga fyrir andrými í borginni. Það má að sjálfsögðu heimfæra yfir á meginþorra Íslendinga, sérstaklega þegar erlendar rannsóknir á þessum málaflokki eru skoðaðar, en skortur er á slíkum rannsóknum hérlendis. Mikilvægt er að rannsaka þennan málaflokk betur til að leiða það í ljós hver skoðun Íslendinga er á andrýmum, hvernig þau eru notuð og hvert raunverulegt mikilvægi þeirra er.