Trúboð í Nýju Gíneu: Böl eða bót?

Nýja Gínea og kristni

Kristni hefur verið opinber trú Nýju Gíneu frá því að landið hlaut sjálfstæði árið 1975. Það er áhugavert að samkvæmt tölum frá 1980 höfðu nær allir játast kristni í Nýju Gíneu og um 1985 var landið orðið trúaðra (tölfræðilega séð) heldur en Ástralía, Bretland og Þýskaland, en þaðan komu einmitt flestir trúboðanna sem starfað hafa á svæðinu. Þó svo að stór hluti eyjaskeggja (aðallega meðfram strandlínunni) hafi verið kristnir að nafninu til í tæp 100 ár þegar landið fékk sjálfstæði, er enn fjallað um kristni sem utanaðkomandi afl sem hafi truflandi áhrif á hefðbundið líf innfæddra af sumum mannfræðingum. Margir mannfræðingar sem stundað hafa rannsóknir í Melanesíu segja það ómögulegt að skilja melanesíska trú innfæddra frá afganginum af félagskerfi þeirra og menningu. Því má segja að þó svo nær allir íbúar Nýju Gíneu hafi tekið upp nýja trú, hverfi hin seint algjörlega úr lífi þeirra.

Motu og Hula fólkið hentar einstaklega vel til að skoða áhrif sem trúboð á seinni hluta 19. aldar hafði í Nýju Gíneu. Báðir ættflokkarnir eru staðsettir á suðurströnd eyjunnar og félagsgerð þeirra er mjög lík. Trúboðar frá London Missionary Society hófu störf hjá ættbálkunum á svipuðum tíma á 8.áratug 19. aldar og virtust meðlimir beggja ættbálka taka kristninni vel. Rúmlega öld síðar var samt sem áður mikill munur á því hvernig þessir tveir ættbálkar líta á kristnina.

Pari

Pari er þorp í útjaðri höfuðborgar Nýju Gíneu, Port Moresby, og er byggt Motu fólki. Eitt aðaleinkenni þorpsins er túnfiskur. Það kemur til af því að samkvæmt munnmælasögum varð Ugata Vaina, eiginkona Vagi Boge, annars stofnanda þorpsins, ólétt eftir eiginmann sinn, en í stað þess að eignast barn eignaðist hún fimm túnfiska. Til að halda þessu óvenjulega atviki leyndu sleppti hún þeim út í flóa en fór tilbaka á hverjum degi til að gefa þeim brjóst. Dag einn sá þó eiginmaður hennar fiskana fyrir tilviljun og veiddi einn í soðið, án þess að vita að hann hafði drepið elsta son sinn. Þar af leiðandi sendi móðirin fiskana út í hafið og upplýsti eiginmann sinn um hvernig málin stóðu.

Vagi Boge upplýsti þorpið um mistök sín og upp frá því hafa miklir helgisiðir og athafnir fylgt túnfisksveiðum og árstíðabundinni komu túnfisksins til að tryggja endurkomu hans. Túnfiskveiðimenn mega til dæmis ekki stunda kynlíf nokkru fyrir komu fisksins og sérstökum reglum þarf að fylgja við undirbúning fiskinetanna. Siðferðisleg hegðun gat haft áhrif á árangur fiskveiðanna og hvatti því fólk til að haga sér vel. Eins og sjá má hafði sagan um túnfiskamóðurina því mikil áhrif á líf og hegðun íbúa Pari þorpsins fyrir tíma kristniboðsins. Enn var vottur af helgisiðum í kringum túnfiskveiðar í lok nýlendustjórnarinnar í kringum 1975 þó það væri ekki mikið, en sjálfsmynd þorpsbúanna var þó enn sterklega tengd við túnfisk.

Líkt og öll þorp fólks af Motu ættbálknum, varð samfélag Pari fyrir miklum breytingum við komu trúboða á vegum London Missionary Society á árunum á milli 1870-1880. Trúboðar bönnuðu hefðbundna dansa sem þóttu of lostafullir og kynntu þess í stað dansa frá Pólynesíu sem voru ekki eins erótískir. Guðspjöllin voru þýdd á tungumál þeirra og kristni síaðist smátt og smátt inn í samfélag þeirra. Nú hefur kristin hefð náði gríðarlegri fótfestu og fólk tekur mikinn þátt í starfi kirkjunnar. Þrátt fyrir þetta er það enn skoðun íbúa þorpsins að það hafi varðveitt þó nokkurn hluta hefðbundinna venja og eigi enn menningu sem á rætur sínar að rekja fyrir nýlendutímann.

Ástæðurnar fyrir því að vel gekk að samræma kristna trú og hefðbundið samfélag Pari eru nokkrar. Kirkjan bannaði hvorki allar hefðbundnar venjur, né hvatti hún til þess að þær yrðu lagðar niður til að byrja með, en líkt og áður kom fram voru helgisiðir tengdir túnfiskveiðum enn stundaðir á 8. áratug 20. aldar. Þar að auki voru hefðbundnir helgisiðir tengdir kirkjunni á margvíslegan hátt. Netin sem notuð voru til að veiða túnfiskinn eru nú blessuð í kirkjunni og sú siðferðislega hegðun sem var þörf til þess að fiskurinn snéri aftur var svipuð þeirri sem kristnin boðaði. Einnig er varðveisla tungumálsins gríðarlega mikilvæg í þessu samhengi, þar hjálpaði það mikið til að guðspjöllin voru þýdd. Að mati þorpsbúa hjálpar kristnin þeim að verjast utanaðkomandi öflum sem gætu haft áhrif á menningu þorpsins, svo sem of mikil neysla áfengra drykkja, eiturlyf og kynlíf fyrir hjónaband. Af þessum sökum hefur trúboð í Pari heppnast einstaklega vel og útkoman er heilsteypt þorp sem er stolt af uppruna sínum og kristinni trú.

Irupara

Irupara þorpið er eitt af nokkrum þorpum sem sagan segir að nokkrir bræður hafi stofnað við suðurströnd Nýju Gíneu snemma á 19. öld. Fisktegundin röndungur var aðaluppistaða fæðu þorpsbúa og eiga þeir sér svipaða goðsögn og saga Pari þorpsins um túnfisksmóðurina. Í þeirra tilfelli fjallar sagan þó um konu sem eignaðist tíu röndunga, en sagan og helgisiðirnir sem henni fylgja hafa ekki nærri því eins mikla þýðingu fyrir íbúa Irupara eins og fyrir Pari búa.

Trúboðar frá London Missionary Society hófu störf hjá Irupara á mjög svipuðum tíma og hjá Pari og gekk kristniboðið almennt mjög vel. Afleiðingar þess voru til dæmis friðsamari samskipti þorpsbúa við nágranna og fólk óttaðist galdra og anda mun minna en áður. Um 1940 voru allir íbúar þorpsins orðnir meðlimir kirkjunnar og tóku þátt í starfsemi hennar. Trúboðið hafði þó í för með sér að eitthvað af siðvenjum innfæddra lögðust af.

Það eru nokkur atriði sem flækja kristnitöku á þessu afmarkaða svæði. Koma trúboða sjöunda dags aðventista og samskipti á milli þeirra og London Missionary Society höfðu þar mest að segja. Það að hafa tvær kirkjur á svæðinu sem hafa álíka marga þegna hefur mikil áhrif þó ekki beri mikið á þeim á yfirborðinu. Ættartengslin verða fyrir áhrifum með þeim hætti að þegar fólk byrjar að giftast á milli trúarhópa myndar það oft vissa spennu. Hvíldardagurinn ekki sá sami, þannig að bæði laugardagur og sunnudagur eru heilagir og lítið má aðhafast á þeim dögum.

Aðventistar eru einnig mun strangari þegar að kemur að fylgja trúarkenningum þeirra. Þeir banna algjörlega þá hefð að brúðgumi borgi fjölskyldu gjald sem koma á í stað dótturinnar og fordæma galdra í öllu líki — við þessu tvennu liggur refsing. Sameinaða kirkjan (United Church, samstarf London Missionary Society og Meþódista) umber aftur á móti þessa siði, sökum þess hve stór hluti af daglegu lífi þeirra þessar hefðir eru.

Þegar íbúar í Irupara bera sig saman við önnur þorp af öðrum uppruna sem hafa ekki verið kristin eins lengi, finnst þeim þeir hafa misst mikið af sinni menningu. Íbúar annars staðar þekkja að þeirra mati goðsögur sínar betur og hafa frelsi til að stunda hefðbundna dansa og söngva. Margir Irupara búar líta því nú á kristnina sem eyðandi afl sem rænt hefur þá hefðbundnum venjum og menningu. Einnig kom koma aðventista miklu róti á samfélag þeirra og að mínu mati er það sennilega ein ástæða þess að kristnin hefur ekki orðin eins rótgróin þar og í Pari.

Það er því greinilegt að ekki hefur kristnin fallið alls staðar jafn vel í kramið, eins og dæmið um Hula og Motu fólkið sýndi okkur og sést þá hversu mikilvægt það er hvernig farið er að því að boða nýja trú. Það er vænlegra til árangurs að leyfa fólki að halda í gamlar hefðir og aðlaga kristnina þeim, fremur en að þvinga trúna upp á fólk með boðum og bönnum.