Eitt rótgróið stef í vestrænni menningu er óttinn við aðstæður sem einstaklingur hefur engin áhrif á. Þessi ótti birtist í ýmsum myndum; hugsanlegar afleiðingar hinna skelfilegu aðstæðna geta varðað lítinn hóp (t.d. flugslys eða hryðjuverk) eða stærstan hluta mannkyns (t.d. þynning ósonlags eða heimskreppa). Martröð hins algjöra úrræðaleysis má finna í ótal kvikmyndum og bókum. Hér rifjar höfundur upp, með aðstoð YouTube, hið yfirvofandi og óumflýjanlega kjarnorkustríð eins og það birtist í nokkrum vinsælum dægurlögum frá níunda áratug síðustu aldar.
Greinin er með óhefðbundnu sniði og er einungis ætlað að vera vegvísir að efninu. Lesendur eru hvattir til að fylla í eyður hennar í athugasemdareit.
Hvaða kjarnorkustríð?
Allir sem komnir eru yfir þrítugt muna eftir þeirri kjarnorkuógn sem eilíft vofði yfir heimsbyggðinni - en hefur nú kvatt okkar daglega líf. Í grein sem birtist hér á Hugsandi árið 2007 skrifaði Unnur María Bergsveinsdóttir um hina gleymdu ógn:
Ég vissi ekki margt um heimspólítík þegar ég var lítil stúlka. En ég vissi að yfir mér og fjölskyldu minni og ekki bara öllum íbúm smábæjarins sem ég bjó í heldur líka fólkinu í útlöndum, vofði skelfileg ógn. Hvenær sem var gat brjálaður forseti, hvort sem var í austri eða vestri, ýtt á takka og sett kjarnorkusprengjur af stað. … Eftir að ég eltist átti ég hinsvegar sífellt auðveldara með að lifa með tilhugsuninni um það að hægt væri að eyða heiminum hundrað sinnum. Þó lifum við í dag við engu minni ógn en þegar ég var fimm ára. Unnur María Bergsveinsdóttir, 2007
Í handahófsvaldri frásögn manns, sem ólst upp á Hawaii á níunda áratugnum, má greina samskonar vangaveltur:
It was the dawn of the 1980s and I was slowly becoming aware about the particular condition of the world I lived in: the Soviet empire had thousands of nuclear missiles aimed at targets within the United States and the United States was doing the same to targets in Russia. I was realizing that the possibility of an all-out nuclear holocaust, one immolating not just millions of people but whole cultures and societies, was quite real.
How does an eight-year-old deal with that? I wish I could tell you, but I seem to have lost all recollection of my emotional response. Was it because the fear was so overwhelming that I've blotted it from memory? Or did I have a seemingly naïve hope that it would all turn out all right? I don't recall having nightmares on the topic, but I do recall being permeated with the general sense of discomfort. For a few years there it seemed like no moment could be fully enjoyed; there was always this possibility of a missile coming over the horizon and ruining everything. Wil Forbis, 2009
Vert að velta ögn nánar fyrir sér áhrifum þessa útbreidda dómsdagsminnis á samtíða poppmenningu.
Vestur og austur - mennska og ómennska?
Í sögu hins vestræna upplýsingasamfélags skipar níundi áratugur tuttugustu aldar vissa sérstöðu. Samfara miklum tækniframförum var nú hægt að sviðsetja óorðna/ímyndaða atburði á sannfærandi hátt við gerð sjónvarpsefnis og kvikmynda - ekki bara í myndasögum, í útvarpi eða á blaðsíðum vísindaskáldsagna eins og áður var. Þessar tækniframfarir - og miðlun upplýsinga með þeirra aðstoð - voru þó ekki í höndum almennings fyrst um sinn. Hlutverk almennings var að móttaka. Raddir voru því fáar og gagnvirkni lítil. Þetta átti eftir að breytast síðar - en þó ekki að ráði fyrr en á tíunda áratugnum.
Í hinni eintóna upplýsingamiðlun var auðvelt að gera óvininn ómennskan. Í laginu Russians (1985) fjallar breski popparinn Sting um hið ætlaða ginnungagap á milli austurs og vesturs. Vantrú er á málstað beggja stórvelda, sem byggðu á ólíkri hugmyndafræði en samskonar anatómíu:
How can I save my little boy
from Oppenheimer's deadly toy?
There is no monopoly in common sense
on either side of the political fence
We share the same biology
regardless of ideology
Believe me when I say to you
I hope the Russians love their children too
Sting, Russians, 1985
Séu athugasemdir við myndbandið á YouTube skoðaðar má þar lesa um furðu ungra Rússa á þessari samtímaheimild um viðhorf Vesturlandabúa til barnauppeldis í austri. Ætla má þó að Sting hafi ekki efast um foreldrahæfni Rússa þó svo að afar varlega sé fjallað um tilvist hennar.
Í ríki ringulreiðar
Óttinn við misvitra leiðtoga var einnig kveikjan að laginu Land of Confusion (1986) með hljómsveitinn Genesis. Myndbandið, sem skartaði brúðum úr The Spitting Image þáttunum, hlaut mikla spilun á MTV. Dregin er upp mynd af þáverandi Bandaríkjaforseta sem ringluðu gamalmenni sem sprengir stóru bombuna fyrir slysni. Lýst er eftir sprækari ofurleiðtoga til að bjarga málunum:
Superman where are you now
when everything’s gone wrong somehow.
The men of steel, the men of power
Are losing control by the hour.
Genesis, Land of Confusion, 1986
Boðskapur Land of Confusion er þó sá að afstýra megi svartnætti með samstilltu átaki.
Í texta lagsins I won't let the sun go down on me gerir breski popparinn Nik Kershaw (hvar ætli hann sé í dag?) hið mikla vald jakkafatakarlanna að umræðuefni. Hann veltir raunar fyrir sér hvor verði fyrri til að þrýsta vísifingri á hnappinn - sá rauði eða sá blái:
Mother Nature isn't in it, three hundred million years
Goodbye in just a minute, gone forever, no more tears
Pinball man, power glutton, vacuum inside his head
Forefinger on the button - is he blue or is he red?
Nik Kershaw, I won't let the sun go down on me, 1984
Eins og í lagi Sting og Genesis-manna er andinn þó sá að í nýrri kynslóð felist von - þrátt fyrir vantrú á hæfni stjórnmálamanna. Í mörgum popptextum var þó gengið út frá því að stríð yrði ekki umflúið. Ýmist voru slíkir textar fullir angistar eða fullir kaldhæðni.
Á fimmtudaginn verða rifjuð upp nokkur gamalkunnug partílög frá níunda áratug síðustu aldar, en öll eiga þau sameiginlegt að fjalla um lífið eftir stóru bombuna.